Pytanie o moment powstania Ukrainy nie ma jednej, prostej odpowiedzi. Współczesne państwo ukraińskie ogłosiło niepodległość 24 sierpnia 1991 roku, a kilka miesięcy później potwierdziło ją w referendum z wynikiem ponad 90 procent głosów „za”. Jednocześnie korzenie państwowości i tożsamości sięgają Rusi Kijowskiej z IX–XIII wieku, a nazwa „Ukraina” pojawia się w źródłach już w 1187 roku.
Między tymi datami leży cała mozaika wydarzeń: kozacki Hetmanat XVII wieku, proklamacja Ukraińskiej Republiki Ludowej w styczniu 1918 roku i dziesięciolecia budowania nowoczesnego narodu. Każda z tych cezur ma swoje uzasadnienie, a ich znaczenie zależy od tego, czy patrzymy na ciągłość terytorialną, świadomość narodową, czy formalną suwerenność międzynarodową.
W 2026 roku, gdy Ukraina obchodzi 35. rocznicę niepodległości w warunkach trwającej wojny, pytanie o początki nabiera szczególnej wagi. Nie jest już tylko akademicką ciekawostką – staje się elementem debaty o prawie do istnienia i o tym, skąd bierze się siła, by bronić własnego państwa.
Mgła pradziejów i blask Rusi Kijowskiej
Ziemie dzisiejszej Ukrainy noszą ślady ludzkiej obecności od setek tysięcy lat. Kulturę trypolską, scytyjską i sarmacką zastąpiły w średniowieczu plemiona wschodniosłowiańskie. Przełom nastąpił pod koniec IX wieku, gdy Waregowie pod wodzą Olega zdobyli Kijów i przenieśli tam stolicę swojej władzy. Tak narodziła się Ruś Kijowska – rozległe państwo, które w XI wieku sięgało od Bałtyku po Morze Czarne.
Chrzest przyjęty przez Włodzimierza Wielkiego w 988 roku z Bizancjum nie tylko zmienił religię, ale też wpisał Ruś w krąg cywilizacji chrześcijańskiej. Kroniki bizantyjskie już wcześniej wspominały o tym organizmie państwowym. Po śmierci Jarosława Mądrego państwo uległo rozdrobnieniu, a najazd mongolski w połowie XIII wieku położył kres jego świetności. Zachodnie księstwa, zwłaszcza Halicko-Wołyńskie, zachowały jednak pewną ciągłość, która później stała się ważnym argumentem w dyskusjach o dziedzictwie.
Historycy ukraińscy podkreślają, że Ruś Kijowska stanowiła kolebkę wschodniosłowiańskiej państwowości, z której wyrosły późniejsze narody. Rosyjska tradycja historiograficzna przenosi legitymację na północ, do Moskwy. Ten spór o sukcesję trwa do dziś i wpływa na to, jak poszczególne strony odpowiadają na pytanie, kiedy powstała Ukraina.
Narodziny słowa „Ukraina” – od pogranicza do tożsamości
Słowo, które dziś oznacza cały kraj, przez wieki oznaczało coś innego. W Latopisie Hipackim pod rokiem 1187 pojawia się wzmianka o „Ukrainie” w kontekście śmierci księcia Włodzimierza Glebovicza – „Ukraina jęknęła za nim”. Chodziło wówczas o pograniczne ziemie, „ukrajiny”, leżące na skraju większych organizmów państwowych.
Przez kolejne stulecia termin ewoluował. W dokumentach Rzeczypospolitej Obojga Narodów „Ukraina” oznaczała południowo-wschodnie województwa. Dopiero w XIX wieku, wraz z rozwojem ruchu narodowego, słowo zaczęło nabierać znaczenia etnicznego i politycznego. Dziś to właśnie ta ewolucja pokazuje, jak długo dojrzewała świadomość odrębności.
Nazwa „Ukraina” nie została wymyślona w XX wieku. Istniała w źródłach już pod koniec XII stulecia, na długo przed nowoczesnymi ideologiami narodowymi.
Kozacka iskra niepodległości – Hetmanat jako laboratorium państwowości
XVII wiek przyniósł fenomen, którego nie da się pominąć przy poszukiwaniu początków. Powstanie Bohdana Chmielnickiego w 1648 roku stworzyło na ziemiach naddnieprzańskich struktury władzy, które historycy nazywają Hetmanatem. Istniał wybierany hetman, rada generalna, kancelaria, sądy i system pułków. Była to forma wojskowej demokracji z elementami państwa.
Układ w Perejasławiu z 1654 roku związał Hetmanat z Moskwą, a późniejsze traktaty dzieliły ziemie między Polskę i Rosję. Mimo to doświadczenie własnych instytucji, własnego wojska i własnej elity pozostało w pamięci zbiorowej. Konstytucja Pyłypa Orłyka z 1710 roku, choć nigdy w pełni nie weszła w życie, stanowi jeden z najwcześniejszych w Europie dokumentów o charakterze konstytucyjnym.
Dla wielu badaczy właśnie ten okres jest momentem, w którym zaczyna się krystalizować nowoczesna świadomość ukraińska – odmienna zarówno od polskiej, jak i rosyjskiej.
1918 – pierwsza nowoczesna proklamacja w cieniu wojen
Rewolucja lutowa w Rosji otworzyła drzwi, które wcześniej wydawały się zamknięte na zawsze. W marcu 1917 roku w Kijowie powstała Ukraińska Centralna Rada. Kolejne uniwersały poszerzały autonomię, aż 22 stycznia 1918 roku IV Uniwersał ogłosił pełną niepodległość Ukraińskiej Republiki Ludowej.
Państwo to istniało krótko i w ekstremalnie trudnych warunkach. Bolszewicy, Niemcy, Polacy, Biali i anarchiści Nestora Machno walczyli o te same tereny. Równolegle na zachodzie powstała Zachodnioukraińska Republika Ludowa. Oba organizmy próbowały się zjednoczyć, ale siła zewnętrzna okazała się zbyt wielka. Traktat ryski z 1921 roku podzielił ziemie ukraińskie między Polskę i Rosję Sowiecką.
Mimo porażki doświadczenie 1917–1921 pozostawiło trwały ślad: flagę, herb, hymn i przekonanie, że własne państwo jest możliwe. W sowieckiej Ukrainie pamięć o URL była systematycznie tłumiona, ale nigdy całkowicie nie zniknęła.
Powszechne mity i błędy w rozumieniu daty powstania
Dyskusja o początkach Ukrainy generuje wiele uproszczeń. Oto najczęstsze z nich i powody, dla których warto je odrzucić:
- „Ukraina powstała dopiero w 1991 roku i wcześniej nigdy nie istniała” – pomija zarówno Ruś Kijowską, jak i doświadczenia Hetmanatu oraz URL. Formalna suwerenność międzynarodowa to jedno, a ciągłość historyczna i kulturowa – coś zupełnie innego.
- „Ukraina to sztuczny twór Lenina lub Austriaków” – teza popularna w rosyjskiej propagandzie. Ignoruje XIX-wieczny ruch narodowy, literaturę, język i świadomość, które istniały na długo przed 1917 rokiem.
- „Jedyną prawdziwą datą jest 988 rok” – chrzest Włodzimierza ma ogromne znaczenie symboliczne, ale Ruś Kijowska nie była państwem wyłącznie ukraińskim w dzisiejszym rozumieniu. Była wspólną kolebką kilku narodów wschodniosłowiańskich.
- „Nazwa Ukraina pojawiła się dopiero w czasach nowożytnych” – sprzeczne z zapisem z 1187 roku w Latopisie Hipackim.
Każdy z tych mitów upraszcza skomplikowaną rzeczywistość do wygodnej narracji politycznej. Historia rzadko bywa tak czarno-biała.
24 sierpnia 1991 – dzień, który na zawsze zmienił Europę
Po puczu moskiewskim w sierpniu 1991 roku Rada Najwyższa Ukraińskiej SRR przyjęła Akt Proklamacji Niepodległości. Dokument wszedł w życie natychmiast. 1 grudnia tego samego roku odbyło się referendum, w którym frekwencja wyniosła 84,18 procent, a za niepodległością opowiedziało się 90,32 procent głosujących (według niektórych zestawień nawet ponad 92 procent ważnych głosów).
Wynik był jednoznaczny we wszystkich regionach, w tym na Krymie i w Donbasie. Polska uznała Ukrainę jako pierwsze państwo na świecie. Kilka dni później układ białowieski formalnie zakończył istnienie ZSRR.
Poniższa tabela porównuje najważniejsze cezury, które pojawiają się w debacie o początkach Ukrainy:
| Data / okres | Wydarzenie | Charakter | Znaczenie dla współczesnej Ukrainy |
|---|---|---|---|
| IX–XIII w. | Ruś Kijowska | Państwo średniowieczne | Kolebka kulturowa i państwowa |
| 1187 | Pierwsza wzmianka o „Ukrainie” | Zapis kronikarski | Początek ewolucji nazwy |
| 1648–1764 | Hetmanat kozacki | Autonomia wojskowo-polityczna | Doświadczenie własnych instytucji |
| 22 stycznia 1918 | IV Uniwersał URL | Proklamacja niepodległości | Pierwsze nowoczesne państwo ukraińskie |
| 24 sierpnia 1991 | Akt Proklamacji Niepodległości | Pełna suwerenność | Początek współczesnego państwa |
Dane oparte na źródłach historycznych i oficjalnych dokumentach państwowych (m.in. materiały Rady Najwyższej Ukrainy oraz opracowania historyczne).
FAQ: pytania, które najczęściej zadają czytelnicy
Czy Ukraina istniała przed 1991 rokiem jako państwo?
Tak, w formie Ukraińskiej Republiki Ludowej w latach 1917–1921 oraz w postaci Hetmanatu w XVII wieku. Współczesne granice i pełna suwerenność międzynarodowa datują się jednak na 1991 rok.
Dlaczego Rosja twierdzi, że Ukraina to sztuczny twór?
Narracja ta służy legitymizacji roszczeń terytorialnych i neguje odrębność narodu ukraińskiego. Jest sprzeczna z faktami historycznymi dotyczącymi języka, literatury i ruchów narodowych XIX wieku.
Czy Ruś Kijowska była „ukraińska” czy „rosyjska”?
Była wschodniosłowiańska. Współczesne narody ukraiński, rosyjski i białoruski wywodzą z niej swoje korzenie, choć w różnym stopniu i z różnymi interpretacjami.
Jaką datę obchodzi się oficjalnie jako Dzień Niepodległości?
24 sierpnia – rocznicę uchwalenia Aktu Proklamacji Niepodległości z 1991 roku.
Czy referendum z 1991 roku było wolne i wiarygodne?
Obserwatorzy międzynarodowi uznali je za uczciwe. Frekwencja i wyniki były bardzo wysokie we wszystkich regionach ówczesnej Ukraińskiej SRR.
Checklist: jak samodzielnie ocenić twierdzenia o początkach Ukrainy
- Sprawdź, czy autor rozróżnia pojęcia: państwo średniowieczne, autonomia, proklamacja niepodległości i pełna suwerenność międzynarodowa.
- Zwróć uwagę, czy pomija doświadczenia 1917–1921 lub redukuje je do „chaosu rewolucyjnego”.
- Zobacz, czy źródła, na które się powołuje, pochodzą z różnych tradycji historiograficznych (ukraińskiej, polskiej, zachodniej), a nie tylko z jednej.
- Oceń, czy data jest używana jako argument polityczny, czy jako element rzetelnej analizy.
- Sprawdź kontekst: czy tekst powstał przed 2014 rokiem, czy już w warunkach otwartego konfliktu – to często wpływa na retorykę.
Ta prosta lista pozwala szybko odsiać propagandę od historii.
Mini-case z praktyki historycznej – gdy data staje się bronią
W naszej praktyce badawczej zetknęliśmy się z przypadkiem, gdy w dyskusji publicznej z 2022 roku jedna ze stron konsekwentnie powtarzała, że „Ukraina powstała dopiero w 1991 roku z woli Lenina”. Pomijała przy tym zarówno XIX-wieczny ruch narodowy, jak i dokumenty URL. Gdy przedstawiono skany IV Uniwersału i wyniki referendum z 1991 roku (z mapą pokazującą poparcie na wschodzie kraju), narracja straciła wiarygodność wśród części odbiorców. Historia okazała się skutecznym narzędziem przeciwko uproszczeniom.
Dla początkujących i tych, którzy zgłębiają temat od lat
Jeśli dopiero zaczynasz przygodę z historią Ukrainy, wystarczy zapamiętać trzy daty: 988 (chrzest), 1918 (URL) i 1991 (współczesna niepodległość). One dają solidny szkielet. Dla czytelnika zaawansowanego kluczowe staje się coś innego: zrozumienie, jak zmieniała się treść pojęcia „Ukraina” na przestrzeni wieków i jak różne grupy społeczne (kozacy, inteligencja, chłopi, elity sowieckie) budowały własną wizję państwowości.
Z mojego doświadczenia w analizie źródeł historycznych wynika, że im głębiej sięga się w dokumenty, tym mniej miejsca pozostaje na absolutne pewniki. Zostaje natomiast fascynująca opowieść o narodzie, który przez stulecia zachowywał poczucie odrębności mimo braku ciągłego państwa.
Ukraina w 2026 roku – 35 lat suwerenności w ogniu próby
Trzydzieści pięć lat po proklamacji niepodległości Ukraina jest państwem, które broni swojego prawa do istnienia na polu bitwy. Wojna rozpoczęta w 2022 roku nie zmieniła fundamentalnych faktów historycznych, ale zaostrzyła spór o ich interpretację. Pytanie „kiedy powstała Ukraina” przestało być wyłącznie akademickie. Stało się elementem walki o przyszłość.
Państwo, które w 1991 roku wybrało suwerenność głosami ponad 28 milionów obywateli, dziś udowadnia, że ta decyzja nie była przypadkiem ani chwilowym kaprysem historii. Była kulminacją długiego procesu, którego korzenie sięgają daleko głębiej niż jeden dokument z sierpnia 1991 roku.
Dodaj komentarz