W 2026 roku mija piętnaście lat od śmierci Steve’a Jobsa, ogłoszonej 5 października 2011 roku. Apple pozostaje w polskich szkołach narzędziem codziennym: tabletem na lekcji, telefonem w kieszeni, tematem rozprawki o innowacji. Stary obraz „kalifornijskiego samorodka bez korzeni” nie wytrzymuje już zestawienia z faktami o adopcji i pochodzeniu.
Równolegle wraca pytanie o Homs. Miasto, z którego wyszedł Abdulfattah Jandali, od 2011 roku przeszło wojnę, oblężenia i odbudowę. W debatach o migracji wciąż pojawia się skrót, jakoby ojciec współzałożyciela Apple był uchodźcą wojennym. To skrót nieprecyzyjny: do Stanów Zjednoczonych przyjechał w latach 50. jako student, nie jako uciekinier z wojny domowej XXI wieku.
Kim więc był Abdulfattah Jandali i dlaczego tak wielu o nim nie wie? Mechanizm jest prosty. Publiczność ogląda produkt i syna. Ojciec biologiczny zostaje w tle, choć bez jego historii nie da się uczciwie opowiedzieć, skąd wzięła się ta rodzina i ta decyzja o adopcji.
Syryjskie korzenie i edukacja
Istota tej historii jest krótka. Abdulfattah Jandali, znany też jako John Jandali, urodził się 15 marca 1931 roku w Homsie, w zamożnej sunnickiej rodzinie. Ojciec był samorodnym posiadaczem ziemskim i narzucał dzieciom twardą hierarchię. Matka prowadziła dom. Syn miał iść w świat, ale niekoniecznie tą drogą, którą sam wybierze.
Po szkole średniej trafił do American University of Beirut. Lubił to miasto. Angażował się politycznie, w tym w sprawy arabskiego nacjonalizmu, i spędził trzy dni w areszcie. Protesty w Libanie na początku lat 50. – te, które doprowadziły do dymisji prezydenta Bechary El Khoury’ego – przyspieszyły wyjazd. Zamiast wracać na stałe do Syrii, pojechał do Nowego Jorku. Mieszkał u krewnego, Najma Eddina al-Rifaia, związanego z syryjską służbą dyplomatyczną przy ONZ.
Na Columbii spędził rok. Potem stypendium zawiodło go na University of Wisconsin–Madison. Tam zrobił magisterium i doktorat z ekonomii oraz nauk politycznych; w dokumentach uniwersyteckich pojawia się rok 1956 i temat związany z wysiłkami ONZ na rzecz norm niepodległości narodowej. To nie był dyplom inżyniera, choć w popularnych notkach bywa tak nazywany. Był politologiem z ambicją służby państwowej.
W skrócie. Jandali wyniósł z Himsu oczekiwanie awansu przez wykształcenie i z Bejrutu smak polityki. Ameryka dała mu doktorat, nie gotową karierę dyplomaty.
Droga do biznesu w Ameryce
Mechanizm amerykańskiej drogi Jandalego nie przypomina mitu Doliny Krzemowej. Po studiach wrócił na krótko do Syrii, pracował przy rafinerii w Homsie i próbował wejść na ścieżkę dyplomatyczną. Rząd przejściowy i realia Zjednoczonej Republiki Arabskiej te plany zniszczyły. W 1962 roku był z powrotem w USA.
Uczył nauk politycznych, m.in. na University of Nevada w Reno pod koniec lat 60. Później pojawił się na University of Puget Sound w Tacoma. Tam, zimą 1974/1975, zorganizował wyjazd studyjny do Egiptu. Część studentów została bez organizatora i bez części pieniędzy; sprawę opisała potem prasa lokalna. To jeden z epizodów, które później zaciążyły na opinii syna o ojcu.
Od akademii przeszedł do gastronomii i hoteli. Prowadził restaurację śródziemnomorską w Dolinie Krzemowej, potem lokale w Sacramento. W 1999 roku został menedżerem gastronomii w Boomtown Hotel Casino w Verdi pod Reno, w 2010 dyrektorem generalnym, później wiceprezesem. Około 2012 roku przeszedł na emeryturę. Wall Street Journal pisał w 2011 roku, że w pracy chwalił się wyczuciem gościa, a prywatnie kupował kolejne modele iPhone’a i czytał na iPadzie.
Wynik tej kariery zależał od trzech rzeczy: od dyplomu, który otwierał drzwi uczelni; od zerwania z dyplomacją syryjską; od rynku Nevady, gdzie liczyła się obsługa, nie publikacje naukowe. Nie zbudował firmy technologicznej. Zbudował drugie życie zawodowe z dala od sławy syna.
Spotkanie z Joanne Schieble i adopcja
Na Wisconsin poznał Joanne Carol Schieble, studentkę o niemiecko-szwajcarskich korzeniach, katoliczkę z konserwatywnego domu. Latem 1954 pojechali do Syrii. Po powrocie okazało się, że jest w ciąży. Ojciec Joanne, Arthur Schieble, nie zgodził się na małżeństwo z muzułmaninem. Córka wyjechała do San Francisco i 24 lutego 1955 roku urodziła syna.
Adopcja miała być zamknięta. Joanne chciała pary katolickiej i wykształconej. Pierwsi kandydaci, prawnicy, wycofali się, bo oczekiwali dziewczynki. Dziecko wzięli Paul i Clara Jobs: mechanik bez matury i księgowa. Matka biologiczna przez tygodnie nie podpisywała dokumentów. Zgodziła się, gdy para zobowiązała się odłożyć pieniądze na studia chłopca.
Ważne. Jandali powtarzał później prasie, że nie planował porzucenia syna i że gdyby poczekali kilka miesięcy, wychowaliby go sami. Arthur Schieble zmarł niedługo po porodzie. 26 grudnia 1955 roku para wzięła ślub.
Przed decyzją o podpisaniu akt byli studentami pod presją rodziny i obyczaju lat 50. Po decyzji mieli małżeństwo i, 14 czerwca 1957 roku w Green Bay, córkę Monę, późniejszą powieściopisarkę Monę Simpson. Małżeństwo rozpadło się około 1962 roku, po pobycie w Syrii, którego Joanne nie zniosła. Mona została z matką. Syn od 1955 roku miał już innych rodziców.
Częsty błąd wygląda z zewnątrz jak zdanie „rodzice go nie chcieli”. Kończy się na fałszywym morału o odrzuceniu. Poprawnie jest powiedzieć: ciąża poza małżeństwem, sprzeciw dziadka, zamknięta adopcja i warunek edukacji. Chęć zachowania dziecka wróciła, gdy presja osłabła – ale akt był już podpisany.
Wychowanie i wartości przekazane synowi
Jandali nie wychowywał Steve’a. Nie uczył go lutować w garażu i nie odwoził do szkoły. To robili Paul i Clara. Wpływ biologicznego ojca był więc pośredni: geny, opowieść o pochodzeniu, laterne porównanie charakterów.
Z domu w Homsie szło przekonanie, że wykształcenie jest dźwignią. Z Bejrutu – smak sporu publicznego. Z amerykańskich uczelni – język instytucji. Jobs wziął z tej linii upór i niechęć do bycia kimś „zwykłym”, ale szkołę charakteru przeszedł u adoptujących. Sam powtarzał, że to oni są rodzicami w pełnym sensie.
Od czego zależy, czy taka transmisja w ogóle działa? Od tego, czy dziecko w ogóle pozna historię. Steve wiedział wcześnie, że jest adoptowany. Matkę biologiczną odnalazł w latach 80., po śmierci Clary. Siostrę poznał w 1986 roku. Ojca świadomie nie szukał. Cechy, które da się zestawić – intensywność, praca ponad miarę, wyczucie klienta – są podobieństwem, nie dowodem lekcji udzielonej przy stole.
Rozpowszechnione wyobrażenie każe szukać w Apple „syryjskiego kodu”. To nie tak. Firma powstała w kulturze Kalifornii, z partnerstwem Steve’a Wozniaka i z dyscypliną designu. Korzenie Jandalego tłumaczą biografię rodziny, nie schemat iPhone’a.
Ponowne spotkanie ze Steve’em
Świadomego, nazwanego po imieniu spotkania ojca z synem nie było. Było spotkanie nieświadome. Jandali prowadził restaurację, do której Jobs wpadał. Podał synowi rękę. Po latach chwalił się córce, że bywał u niego „nawet Steve Jobs” i że zostawiał duży napiwek. Mona milczała. Brat poprosił, by ojcu nie mówić, kim jest gość.
Jobs powiedział Walterowi Isaacsonowi, autorowi oficjalnej biografii z 2011 roku, że przy szukaniu ojca „dowiedział się trochę i mu się to nie spodobało”. Wersja Isaacsona idzie torem syna: bolało go zostawienie Mony i matki, nie sam akt adopcji z 1955 roku. Pojawiała się też obawa przed rozgłosem i presją pieniędzy. Jandali w wywiadach z 2011 roku mówił inaczej: syna nie zamierzał porzucać, dumy syryjskiej nie pozwoliłby sobie na telefon, który wyglądałby na prośbę o fortunę. Słał krótkie maile urodzinowe. Nie wiadomo, czy dostał odpowiedź.
O tym, że Jobs jest jego synem, Jandali dowiedział się około 2005–2006 roku. O śmierci usłyszał w pracy, od nieznajomego z kondolencjami. Relacja, która mogła powstać po 1986 roku, nie powstała. Został uścisk dłoni bez nazwiska.
Dziedzictwo i lekcja dla nas
Dla czytelnika w praktyce ta historia jest ćwiczeniem z precyzji, nie z kultu geniusza. W szkole pojawia się przy temacie adopcji, migracji i źródeł biografii. W domu – przy pytaniu, kto jest „prawdziwym” rodzicem. Jobs odpowiadał na to jednoznacznie: Paul i Clara.
- 1931 – narodziny Jandalego w Homsie
- 1952–1954 – Bejrut, wyjazd do USA, studia
- 24 lutego 1955 – narodziny syna w San Francisco i adopcja
- 26 grudnia 1955 – ślub z Joanne Schieble
- 1957 – narodziny Mony
- ok. 1962 – rozwód
- 1986 – Jobs poznaje matkę i siostrę
- ok. 2006 – Jandali poznaje tożsamość syna
- 5 października 2011 – śmierć Jobsa
Te daty wystarczą, by oddzielić mit od kalendarza. Publiczne, sprawdzalne źródła do 2026 roku nie podają potwierdzonej daty śmierci Jandalego; ostatnie szeroko cytowane wywiady pochodzą z jesieni 2011, a prasa z Nevady notowała emeryturę po pracy w Boomtown. Rodzinne bazy bywają sprzeczne i nie zastępują aktu zgonu.
Co to znaczy dziś
Dla lekcji historii i wiedzy o społeczeństwie znaczy to tyle: pochodzenie wyjaśnia punkt startu, nie usprawiedliwia skrótu. Jandali był imigrantem z wykształceniem, nie symbolem wojny z 2011 roku. Jobs był synem dwóch par. Jedna dała mu życie i decyzję o oddaniu. Druga dała mu dom w Mountain View i obietnicę studiów, z której skorzystał krótko, bo z Reed College zrezygnował po pół roku.
Przykład. Na klasówce z biografii innowacji wystarczy pięć liczb: 1931, 1955, 1957, 1986, 2011. Kto je ułoży w kolejności, ten nie pomiesza ojca biologicznego z ojcem, który uczył składać szafki.
Jeśli przygotowujemy temat na godzinę wychowawczą albo na referat, kolejność jest taka: najpierw fakt adopcji i warunek edukacji, potem kariera Jandalego poza Apple, na końcu uścisk w restauracji. Nie zaczynamy od „tajemnicy krwi”. Kończymy na pytaniu, które Jobs już rozstrzygnął za nas: kto codziennie był rodzicem.
W archiwum firmowym uczy się jednej rzeczy, której ta rodzina jest podręcznikowym przykładem. Dokument bez daty jest anegdotą. Dokument z datą – historią. Abdulfattah Jandali zostaje w tej historii nie jako cień sławnego syna, lecz jako człowiek z Himsu, który wybrał studia, Amerykę i pracę, a syna zobaczył za wcześnie, by wiedzieć, i za późno, by zdążyć.
Dodaj komentarz