Józef Poniatowski (1809–1855) to naturalny syn księcia Józefa Antoniego Poniatowskiego, oficera francuskiego i polskiego, który urodził się 18 grudnia 1809 roku w Warszawie, a zmarł 18 lutego 1855 roku w Tlemcen w Algierii. Nosił kolejno nazwiska Poniatycki, Ponitycki-Poniatowski i Poniatowski; nie odziedziczył herbu Ciołek ani tytułu książęcego. Jego życie przebiegało w cieniu ojca-marszałka, ale własnymi decyzjami: szkołą kawalerii w Saumur, powstaniem listopadowym i służbą kolonialną Francji.
Dla nauczycieli i uczniów ta biografia porządkuje częste pomieszanie dwóch osób o tym samym imieniu. W podręcznikach i w wynikach wyszukiwania króluje książę z 1763–1813. Syn z datami 1809–1855 pojawia się rzadziej, a bez rozdzielenia obu życiorysów łatwo przypisać dziecku bitwy, których nie stoczył, albo pominąć powstanie 1831 roku, w którym naprawdę walczył.
Kolejność dat ma tu znaczenie praktyczne. Najpierw trzeba wiedzieć, kim był chłopiec urodzony w roku wojny polsko-austriackiej. Potem widać, jak dziedzictwo Napoleona i Księstwa Warszawskiego układało mu służbę we Francji. Dopiero na końcu mieści się Algieria i grób, który ambasada RP odnalazła dopiero w XXI wieku.
1. Kim był Józef Poniatowski?
Urodził się w Warszawie jako syn księcia Józefa Antoniego Poniatowskiego i Zofii z Potockich, rozwiedzionej z Wincentym Czosnowskim, później Aleksandrowej Oborskiej. Ojciec w testamencie zapisał matce 600 dukatów rocznie na wychowanie syna do pełnoletności oraz 15 tysięcy dukatów na rzecz chłopca. Opiekę przejęła siostra księcia, Maria Teresa z Poniatowskich Tyszkiewiczowa, i wywiozła go do Paryża.
18 maja 1821 roku w Paryżu matka urzędowo zrzekła się opieki. W 1823 zapisała synowi 20 tysięcy złotych polskich. W czerwcu 1826 Józef Poniatowski (1809–1855) uzyskał obywatelstwo francuskie pod nazwiskiem Ponitycki-Poniatowski. W 1828 ciotka go usynowiła i oficjalnie nadała nazwisko Poniatowski; rok później zabezpieczyła mu 20 tysięcy dukatów na dobrach Zyple w województwie augustowskim. Adopcja dała nazwisko, nie szlachectwo.
18 grudnia 1827 roku, w dniu osiemnastych urodzin, zaciągnął się ochotniczo do wojska francuskiego. 22 grudnia przyjęto go jako elewa do królewskiej szkoły kawalerii w Saumur. 1 października 1828 dostał stopień brygadiera, potem wachmistrza w 3. pułku strzelców konnych. Na tym etapie potrzebował pełnoletności, obywatelstwa i protekcji ciotki. Termin był twardy: bez ukończonych osiemnastu lat nie wszedłby do Saumur.
2. Rok 1809: urodziny w cieniu wojny ojca
Rok 1809 w nazwisku Józefa Poniatowskiego (1809–1855) to data urodzenia, nie data jego dowództwa. Tego samego roku jego ojciec, od 21 marca naczelny wódz sił zbrojnych Księstwa Warszawskiego, bronił kraju przed armią arcyksięcia Ferdynanda. 19 kwietnia stoczono bitwę pod Raszynem. W maju wojska Księstwa zajęły Lublin, Sandomierz i Zamość, 15 lipca ojciec wszedł do Krakowa. 2 czerwca powołano Rząd Centralny Wojskowy Tymczasowy Obojga Galicji. Pokój z 14 października 1809 powiększył Księstwo o Nową Galicję i cyrkuł zamojski.
Noworodek nie dowodził niczym. Ważne jest coś innego: przyszedł na świat w miesiącu, w którym nazwisko Poniatowski nabrało znaczenia państwowego. Ojciec zginął 19 października 1813 pod Lipskiem jako marszałek Francji. Syn miał wtedy prawie cztery lata. Cała dalsza kariera syna bierze stąd napięcie: Francja dała mu mundur i szkołę, Polska dała mit i Virtuti Militari.
Polski Słownik Biograficzny, biogram opublikowany w tomie XXVI, przedstawia go konsekwentnie jako oficera wojsk francuskich i polskich, nie jako wodza z 1809 roku. To stanowisko instytucji naukowej, nie legendy szkolnej: daty służby syna zaczynają się od Saumur w 1827, nie od Raszyna.
3. Służba francuska po epoce napoleońskiej
Kampania grecka 1828–1829 była pierwszym ogniem. Z 3. pułkiem strzelców konnych wszedł w skład francuskiego korpusu ekspedycyjnego na Peloponezie. Akcja ta wspierała niepodległość Grecji. Po powrocie do Francji w maju 1830 przeniesiono go do 17. pułku strzelców konnych. Brał udział w wydarzeniach lipcowych 1830 roku i w sierpniu awansował na podporucznika z przeniesieniem do 8. pułku lansjerów orleańskich w Meaux.
Etap trwał od grudnia 1827 do wiosny 1831. Potrzebne były stopnie podoficerskie, język służby i lojalność wobec monarchii, która właśnie się zmieniała. Terminy są ścisłe: brygadier 1 października 1828, podporucznik sierpień 1830. Wielkiej Armii już nie było. Została sieć francuskich pułków, w której syn marszałka Napoleona robił karierę od dołu, nie z nominacji cesarskiej.
4. Powstanie listopadowe i zamknięta droga do Warszawy
W kwietniu 1831 zgłosił chęć służby w wojsku powstania listopadowego, z rekomendacją Karola Kniaziewicza. 13 czerwca 1831, jako dymisjonowany podporucznik francuski, został porucznikiem i adiutantem polowym generała Jana Skrzyneckiego. 1 sierpnia otrzymał Złoty Krzyż Virtuti Militari. 1 września awansował na kapitana z destinacją do formowanego 1. pułku wolnych kozaków wołyńskich. Po rozwiązaniu pułku 21 września wszedł do sztabu przybocznego naczelnego wodza. Z korpusem generała Macieja Rybińskiego przeszedł granicę pruską.
Przed tą decyzją był francuskim podporucznikiem z grecką kampanią w papierach. Po niej miał polski krzyż, stopień kapitana i status powstańca, którego Iwan Paskiewicz w 1839 nie wpuścił do Warszawy i kazał szukać oraz konfiskować majątki w zaborze rosyjskim. Zmiana zaszła dzięki zgłoszeniu do wojska narodowego w czerwcu 1831, nie dzięki samemu nazwisku.
Etapy mogły się nakładać. Obywatelstwo francuskie z 1826 nie wygasło w 1831. Służba algierska 1832 wróciła, zanim zamknęła się sprawa majątku na Żmudzi i Mazowszu. W 1836 ożenił się z Angielką Marią Anną Semple; syn Józef Stanisław urodził się w 1837, córka Maria Teresa około 1838. Życie rodzinne biegło równolegle do urlopów i dymisji.
5. Ostatnie lata i śmierć w Algierii
29 września 1832 mianowano go porucznikiem w Armii Afrykańskiej. Miesiąc później poprosił o zwolnienie bez płacy, tłumacząc to sprawami rodzinnymi. 11 listopada minister wojny wyraził zgodę. 20 lutego 1842 wrócił jako porucznik 4. pułku lansjerów w Paryżu. Prośba o rotmistrzostwo w 1843 spadła przez negatywne opinie. Jesienią 1844 przeszedł do 2. pułku spahisów orańskich, później 2. pułku szaserów afrykańskich, z nominacją na rotmistrza. 4 sierpnia 1845 wyjechał do Algierii.
Walczył w wojnie Francji z Abd el-Kaderem i w starciach po jej formalnym końcu. W sierpniu 1848 został kawalerem Legii Honorowej, w grudniu 1851 szefem szwadronu, w grudniu 1853 oficerem Legii. Zmarł 18 lutego 1855 w Tlemcen w prowincji Oran i tam go pochowano. Część opracowań podaje 19 lutego; biogram w Polskim Słowniku Biograficznym trzyma datę 18 lutego. W kwietniu 1968 armia francuska przeniosła prochy na cmentarz wojskowy du Petit Lac pod Oranem. Na krzyżu widnieje napis „Prince Poniatowski, chef d’escadron”. Ambasada RP w Algierze zlokalizowała mogiłę w kwaterze generalskiej.
Żeby nie wypaść z harmonogramu tej biografii, trzeba pilnować trzech progów: pełnoletność 18 grudnia 1827, zgłoszenie do powstania wiosną 1831 i powrót do Afryki 4 sierpnia 1845. Pominięcie któregoś skraca historię do „syna sławnego ojca” i gubi Virtuti Militari oraz Legię Honorową.
6. Co to znaczy dziś
W szkole nazwisko Poniatowski prawie zawsze oznacza pomnik przed Pałacem Prezydenckim i śmierć w Elsterze. Józef Poniatowski (1809–1855) pokazuje drugą stronę tego samego XIX wieku: dziecko Księstwa, które nie dostało korony ani buławy, a dostało francuski mundur, polski krzyż i grobowiec w Oranie. To lekcja o sojuszu z Napoleonem bez uproszczenia. Ojciec wybrał Francję, by odzyskać Polskę. Syn służył Francji, bo Polska po 1815 i po 1831 nie miała dla niego miejsca w Warszawie.
Dla ucznia przygotowującego się do matury ważne jest rozróżnienie dat 1763–1813 i 1809–1855 oraz fakt, że wojna 1809 należy do ojca, a powstanie 1831 do syna. Pytanie „czy Poniatowski był sojusznikiem Polski, czy Napoleona” nie ma jednej odpowiedzi, jeśli nie powiemy, o którego Poniatowskiego chodzi. Ojciec został marszałkiem Francji 16 października 1813 i zginął trzy dni później. Syn dostał francuską Legię w 1848 i polski Virtuti Militari 1 sierpnia 1831.
Praktyczny porządek przy powtórce: najpierw tabela dwóch osób, potem trzy daty syna (18 XII 1809, 13 VI 1831, 18 II 1855), na końcu jedno zdanie o grobie w Oranie. Jeśli w wypracowaniu padnie frazes, że „Poniatowski dowodził pod Raszynem i zmarł w Algierii”, praca miesza dwa pokolenia. Rozdzielenie ich zajmuje minutę i oszczędza błąd na egzaminie.
Dodaj komentarz