Historyk Eltjo Buringh szacuje, że w łacińskim Zachodzie od VI do XV wieku przepisano około 11 milionów rękopisów, a do naszych czasów dotrwało z tej puli mniej więcej 1,3 miliona. Liczby te, opublikowane przez wydawnictwo Brill, burzą obraz epoki, w której „prawie nic się nie zachowało”. Zachowało się dużo – ale to, co zostało, jest fragmentaryczne, nierównomierne i często przypadkowe. Księgi średniowieczne nie były więc wyłącznie złotymi ewangeliarzami na ołtarzu. Były też narzędziami władzy, pamięci klasztoru i szkolnej łaciny.
Dla ucznia i nauczyciela historii to nie ozdobnik epoki, tylko warunek, by zrozumieć, skąd w ogóle wzięły się teksty, które dziś leżą w podręczniku. Biblia, kazanie, kronika, żywot świętego i epos rycerski istniały najpierw jako pojedyncze egzemplarze. Dopiero kopia dawała im szansę na dalsze życie.
Poniżej zestawiamy fakty o tym, jak te księgi powstawały, co w nich zapisywano, czemu ginęły i jak druk zmienił dostęp do wiedzy – z polskimi przykładami i z tym, co z tej historii zostaje do rozstrzygnięcia.
Księgi jako skarb wiedzy i władzy
Kodeks – czyli zszyte karty między okładkami, a nie zwój – był w Europie średniowiecznej przedmiotem drogim. Pergamin, czyli wyprawiona skóra cielęca, owcza albo kozia, wymagał zwierząt, wapna, ramek i tygodni pracy. Dokument z Hiszpanii z 796 roku, przywoływany przez historyka gospodarki Carlo Marię Cipollę, wycenia antyfonarz na trzy solidy złota, a książkę modlitewną na dwa; bydło kosztowało wtedy około jednego solida za sztukę. Księga mogła więc ważyć tyle co para krów, które żywiły rodzinę przez lata.
Stąd kontrola. Do XI–XII wieku większość kopii powstawała w klasztorach i przy katedrach. Biblioteka licząca kilkaset tomów uchodziła za dużą. Czytać umiała wąska warstwa: duchowni, dwór, później studenci uniwersytetów. Kto zamawiał księgę, decydował, jaki tekst ma prawo krążyć. Władza nie musiała palić książek, by ograniczać wiedzę. Wystarczyło nie dać zlecenia na kolejną kopię.
W Polsce pierwsze kodeksy przyszły wraz z chrześcijaństwem łacińskim. Spis skarbca katedralnego z początku XII wieku wymienia już dziesiątki pozycji: liturgię, prawo, gramatykę, encyklopedię Izydora z Sewilli, nawet Owidiusza. To nie była biblioteka „dla wszystkich”. To był magazyn narzędzi, z których korzystali biskup, kanonik i pisarz książęcy.
Jak mnisi tworzyli księgi – od skóry do złota
Skryptorium to pracownia pisarska przy klasztorze albo, od późnego średniowiecza, warsztat świeckich rzemieślników w mieście. Najpierw skórę moczono, zeskrobywano, naciągano i suszono. Na rękopis średniej objętości schodziło kilkadziesiąt skór; Ewangeliarz z Lindisfarne z początku VIII wieku powstał z około 150 cielęcych. Atrament robiono z dębianek i soli żelaza, pióra z lotek gęsi albo łabędzia. Złoto kładziono na zaprawie, zanim malarz nałożył farby – inaczej wypolerowana folia zniszczyłaby miniaturę.
Tempo było powolne. Przeciętny skryba X–XII wieku zapisywał około 200 wierszy dziennie. Kolofon dziewięciowiecznego kodeksu z Monachium mówi wprost: 130 kart od 1 kwietnia do 13 września, 166 dni pracy. Tekst Winchester Bible z drugiej połowy XII wieku jeden pisarz składał przez kilka lat; iluminacja, prowadzona przez kilku malarzy, ciągnęła się przez ćwierć wieku i została niedokończona. Bogato zdobiony kodeks mógł więc zająć zespół na dwa, trzy lata, a czasem na dekadę.
Tu leży kontrast decyzji. Przed zleceniem iluminacji klasztor miał użyteczny tekst: czarny duktu, czerwone rubryki, drewniane okładki. Po decyzji o złocie i miniaturach ta sama księga stawała się relikwiarzem, który pokazywano, a nie wypożyczano. Zmieniał się nie tylko wygląd. Zmieniał się krąg osób, które w ogóle mogły do niej podejść.
Wbrew szkolnej pocztówce większość kodeksów nie błyszczała. Szacunki badaczy iluminacji mówią, że zaledwie około pięciu procent średniowiecznych książek było hojnie malowanych. Reszta służyła liturgii, szkole i kancelarii. Piękno było drogie. Wiedza bywała skromna i tłusta od odcisków palców.
Jakie treści zawierały księgi średniowieczne
Funkcja ważniejsza jest tu od gatunku. Wiara potrzebowała Biblii, ewangeliarzy, mszałów, psałterzy i żywotów świętych. Władza potrzebowała kronik, roczników i zbiorów prawa. Nauka i szkoła – gramatyk, komentarzy, encyklopedii, traktatów medycznych. Na marginesach skrybowie dopisywali poprawki, przekleństwa na błędy i uwagi, które dziś bywają cenniejsze niż sam tekst główny.
Ewangeliarz z Lindisfarne, spisany prawdopodobnie przez biskupa Eadfritha około 715–720 roku, to łacińskie Ewangelie w sztuce wyspiarskiej: splątane wici, dywanowe strony, portrety ewangelistów. Dzieło zajęło kilka, może dziesięć lat. W X wieku prepozyt Aldred wpisał między wiersze staroangielski przekład słowo po słowie – najstarszy zachowany angielski tekst Ewangelii. Księga była relikwią świętego Kutberta i jednocześnie podręcznikiem.
Beowulf istnieje w jednym kodeksie, zwanym Nowell Codex, w zbiorze Cotton Vitellius A.XV Biblioteki Brytyjskiej. Rękopis z około 975–1025 roku spisali dwaj skrybowie. Obok eposu leżą żywot świętego Krzysztofa, „Cuda Wschodu” i „Judyta”. 23 października 1731 roku pożar w Ashburnham House osmalil brzegi kart. Gdyby ogień doszedł głębiej, poemat zniknąłby wraz z jedynym świadkiem.
Polski kanon szkolny stoi na podobnych przypadkach. Kazania świętokrzyskie, najstarsza zachowana polska proza z przełomu XIII i XIV wieku, przetrwały jako osiemnaście pasków pergaminu wszytych w oprawę łacińskiego kodeksu; w 1890 roku odnalazł je Aleksander Brückner. Psałterz floriański z przełomu XIV i XV wieku podaje psalmy wers po wersie po łacinie, polsku i niemiecku; herby wiążą go z dworem andegaweńskim i królową Jadwigą. Księga henrykowska, spisywana po 1268 roku w klasztorze cystersów, zawiera najstarsze znane zdanie po polsku: „Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai”. Sakramentarz tyniecki z około 1070 roku, dziś w Bibliotece Narodowej, to liturgia i złoto z warsztatu kolońskiego, które na ziemiach piastowskich stało się narzędziem mszy.
Pożary, wojny, zapomniani skrybowie – co się stało z księgami
Przetrwanie nie było nagrodą za piękno. Było loterią. Najazd wikingów na Lindisfarne w 793 roku zniszczył klasztor; mnisi wynieśli ewangeliarz z relikwiami Kutberta. Codex Gigas, największy zachowany kodeks średniowieczny – 92 centymetry wysokości, 74,8 kilograma, około 160 skór – powstał na początku XIII wieku w benedyktyńskim Podlažicach. Szwedzi zabrali go z Pragi w 1648 roku. Dziś leży w Sztokholmie. Inne biblioteki nie miały tyle szczęścia.
Badanie z 2022 roku w czasopiśmie Science, oparte na modelu „niewidzianych gatunków”, szacuje, że z literackich tekstów ludowych sześciu języków europejskich ocalało około dziewięciu procent rękopiśmiennych świadków. To inna miara niż globalny bilans Buringha, który liczy też dokumenty i księgi liturgiczne. Rozbieżność jest uczciwa: im ciaśniej zdefiniujemy „literaturę”, tym większa dziura. Dla utworów rycerskich nowsze modele idą jeszcze dalej i mówią o utracie większości dzieł oraz ponad dziewięćdziesięciu procent kopii.
Polska strata jest policzalna w urzędowych liczbach. Biblioteka Narodowa podaje, że na koniec 2020 roku miała około 420 jednostek rękopisów średniowiecznych. Przed 1939 rokiem sam zasób rękopiśmienny liczył 42 175 woluminów; po wojnie ocalało około dwóch tysięcy, a z ksiąg do połowy XVI wieku – 97 jednostek. Najcenniejsze zabytki, w tym Kazania świętokrzyskie i Psałterz floriański, wywieziono we wrześniu 1939 przez Rumunię i Francję do Kanady. Wróciły w 1959. Reszta spłonęła w 1944. Klasztor nie zawsze ocalał księgę. Czasem ocalał ją bankowy sejf i decyzja konserwatora.
Od pergaminu do druku – koniec epoki rękopisu
Johannes Gutenberg w Moguncji w latach 1452–1455 wycisnął łacińską Biblię w 42 wierszach, w nakładzie około 180 egzemplarzy. Do 2026 roku znanych jest niespełna pięćdziesiąt, w tym kilkanaście kompletnych dwutomowych. Jeden z nich leży w Muzeum Diecezjalnym w Pelplinie, w oryginalnej XV-wiecznej oprawie Henryka Costera z Lubeki. Media wyceniały ten egzemplarz nawet na około 140 milionów złotych; pewniejsze jest zdanie, że to jedyna Biblia Gutenberga w Polsce i obiekt z listy Pamięci Świata UNESCO.
Druk nie zabił rękopisu z dnia na dzień. Przez kilka dekad obie techniki żyły obok siebie. Zmieniła się jednak skala. Historycy książki szacują produkcję inkunabułów, czyli druków sprzed 1501 roku, na kilkanaście milionów egzemplarzy. W Krakowie Kasper Straube już w 1473 roku wycisnął Almanach cracoviense na rok 1474 – najstarszy znany druk z ziem polskich, dziś w Bibliotece Jagiellońskiej. Żywot skryby, który w całym życiu zostawiał kilkanaście, może dwadzieścia kodeksów, stanął obok prasy, która w tygodniach robiła to, na co klasztorowi schodził rok.
Co to znaczy dziś
Uczeń nie musi jechać do Pelplina ani do Londynu, by zobaczyć kartę, o której mówi lekcja. Cyfrowa Biblioteka Narodowa Polona udostępnia Sakramentarz tyniecki, Kazania świętokrzyskie i Psałterz floriański. To nie zastępuje oryginału w skarbcu, ale zdejmuje z wiedzy średniowiecznej monopol elit, który trwał, dopóki każda kopia kosztowała stado. Druk był pierwszym takim zniesieniem. Szkolna platforma jest drugim.
Najczęstsze pytania
Jak powstawał rękopis i ile to trwało? Od skóry i atramentu do zszycia i oprawy. Prosty tekst – miesiące. Bogaty ewangeliarz – lata. Jedna karta ze złotem mogła zająć dni ciszy, bo przeciąg zmiatał folię.
Jakie księgi były najważniejsze? Te, które ktoś wciąż kopiował: Pismo, liturgia, kazania, kroniki, podręczniki szkoły katedralnej. Sława dzisiejsza nie pokrywa się z ówczesnym nakładem. Beowulf jest wielki, bo został sam.
Dlaczego były drogie i elitarne? Materiał, czas i umiejętność pisania. Dopóki kopia była ręczna, rynek książki był rynkiem zleceń, nie półką.
Ile rękopisów dotrwało i gdzie są? Szacunek Buringha: około 1,3 miliona zachodnioeuropejskich. W Polsce – setki w Bibliotece Narodowej, Bibliotece Jagiellońskiej, zbiorach diecezjalnych i uniwersyteckich. Dokładnej liczby światowej nikt nie ma, bo definicje się rozjeżdżają: kodeks, karta, dokument, fragment.
Co zmienił druk wobec epoki rękopiśmiennej? Powtarzalność. Błąd skryby przestawał być jedyną wersją tekstu. Cena spadała. Program szkolny, który dziś zakłada, że klasa „ma” ten sam utwór, jest skutkiem tej zmiany, nie średniowiecznego zwyczaju.
Nierozstrzygnięte zostaje to, czego nie da się już odzyskać: brzmienie pierwszej redakcji wielu utworów i pełna mapa tego, co spłonęło w klasztorze, w pożarze Cottona albo w Warszawie w 1944 roku. Szacunki strat różnią się, bo liczą inne zbiory. Różnią się też oceny, czy oryginał ma leżeć w gablocie, czy w magazynie, skoro skan jest w Polonie.
Kryterium jest praktyczne. Jeśli przygotowujesz lekcję albo sprawdzian, idź od konkretnego świadka: jedna karta, jedno zdanie, jeden pożar, jeden druk z 1473 roku. Jeśli chcesz sporu badaczy o procent ocalałych kopii, wejdź w literaturę specjalistyczną i porównaj, co dany autor w ogóle uznał za „rękopis”. Średniowieczna księga uczy obu rzeczy naraz: szacunku dla przedmiotu i ostrożności wobec liczby.
Dodaj komentarz