Między 1944 a 2011 rokiem ukazało się 195 wydań książek Marii Rodziewiczówny — tyle wylicza Emilia Padoł w biografii wydanej przez Wydawnictwo Literackie. To średnio niemal trzy nowe książki z jej nazwiskiem na rok, przez 67 lat po śmierci autorki. Liczba ta nie jest magiczna: składa się z wznowień „Dewajtisa”, „Wrzosu”, „Lata leśnych ludzi” i kilku innych tytułów, które wracały, gdy cenzura słabła, a biblioteki i domowe półki znów szukały powieści o dworze, pracy i lojalności.
Dla wielu uczniów i rodziców Maria Rodziewiczówna wciąż bywa „autorką romansów z Kresów”. To za wąski portret. Była ziemianką, która sama prowadziła zadłużony majątek na Polesiu, pisarką o ogromnym zasięgu czytelniczym i świadkiem dwóch powstań: urodziła się w cieniu styczniowego, umarła po warszawskim.
Poniżej układamy jej życie tak, by biografia pomagała czytać powieści, a powieści — rozumieć epokę. Sprawdzamy daty, które w źródłach się rozjeżdżają, wybieramy utwory zamiast katalogu i pokazujemy, co z tej lektury zostaje nam dziś w szkole i poza nią.
Pisarka i jej epoka
Maria Rodziewiczówna — w życiu podpisywała się Rodziewicz, w literaturze funkcjonowała jako Rodziewiczówna — była polską powieściopisarką związaną z ziemiaństwem wschodnich ziem dawnej Rzeczypospolitej. Pisała w latach zaborów, odrodzonego państwa i okupacji. Jej świat to dwór, las, długi, rusyfikacja i praca, która ma utrzymać polskość tam, gdzie granice się przesuwają.
Urodziła się we wsi Pieniuha na Grodzieńszczyźnie, dziś na Białorusi, w rodzinie Henryka Rodziewicza herbu Łuk i Amelii z Kurzenieckich. Daty urodzenia w encyklopediach i biografiach nie są jednolite: najczęściej podaje się 2 lutego 1864, część opracowań — zimę 1863, a Emilia Padoł wskazuje 30 stycznia 1863. Rozbieżność nie jest ozdobnikiem. Sama pisarka pod koniec życia trzymała się wersji późniejszej. Rodzice, oskarżeni o pomoc powstańcom styczniowym i przechowywanie broni, stracili majątek i trafili na Syberię. Matka dołączyła po porodzie. Dziecko wychowywali krewni, aż amnestia w 1871 roku sprowadziła rodziców do Warszawy.
Tam rodzina żyła skromnie. Poprawa przyszła, gdy ojciec odziedziczył po bracie Hruszową na Polesiu — około 1500 hektarów, z dużą częścią lasów i nieużytków. To właśnie ten krajobraz, a nie salon warszawski, stał się warsztatem pisarki: znać błoto, dług, sąsiada i dąb dało jej później język, którego Czesław Miłosz szukał u niewielu innych powieściopisarzy.
W skrócie Maria Rodziewiczówna to ziemianka i powieściopisarka z przełomu XIX i XX wieku. Jej życie zaczyna się od konfiskaty i zesłania rodziców, a dojrzewa przy samodzielnym prowadzeniu Hruszowej oraz przy powieściach czytanych przez pokolenia.
Życie i droga literacka
Mechanizm jej kariery był prosty i rzadki: pisała, bo gospodarstwo nie wystarczało na spłaty, a gospodarstwo dawało jej materiał, którego nie miała pensja. Uczyła się w Warszawie, potem na pensji sióstr niepokalanek w Jazłowcu, gdzie przełożoną była Marcelina Darowska. Nauki nie dokończyła. W 1879 roku wróciła do domu z powodu choroby ojca i braku pieniędzy. Gdy Henryk Rodziewicz zmarł w 1881 roku, córka zaczęła przejmować majątek. Formalnie objęła go w 1887 roku — z długami ojca i stryja oraz obowiązkiem spłaty rodzeństwa.
Przed tą decyzją Maria była zależną panną z zadłużonego domu. Po niej — panią na Hruszowej, która w dzień liczyła roboty polne, a w nocy pisała. Zmieniło się to nie przez „talent sam z siebie”, lecz przez objęcie gospodarki i wejście w konkursy prasowe, które w Kongresówce robiły pisarzy.
Debiutowała w 1882 roku nowelkami „Gama uczuć” i „Z dzienniczka reportera”, ogłoszonymi pod pseudonimem Mario w „Dzienniku Anonsowym”. Używała też podpisów Žmogus, Maro i Weryho. Debiutem powieściowym był „Straszny dziadunio” z 1887 roku, nagrodzony w konkursie pisma „Świt”, redagowanego wcześniej przez Marię Konopnicką. Dwa lata później „Dewajtis” dał jej pozycję, której już nie oddała: tłumaczono go m.in. na litewski, niemiecki i angielski.
Nie wyszła za mąż. Nosiła krótkie włosy, żakiety i krawaty, spódnice zostawiając jako kompromis obyczaju. Przez lata dzieliła dom z Heleną Weychert, poznaną w środowisku ziemianek, a później z Jadwigą Skirmuntt. Źródła mówią o bliskich związkach z kobietami; sama pisarka nie zostawiła publicznej deklaracji tożsamości i nie warto jej dopisywać ponad to, co da się sprawdzić.
Wojny wciągnęły ją w pracę społeczną. W czasie I wojny światowej działała w Warszawie przy szpitalu i tanich kuchniach. W wojnie polsko-bolszewickiej była sekretarką Komitetu Głównego PCK i komendantką kobiecego komitetu odsieczy Lwowa; dostała odznakę „Orląt”. W 1924 roku odznaczono ją Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, w 1934 — nagrodą im. Elizy Orzeszkowej, 11 listopada 1937 — Krzyżem Komandorskim tego orderu „za zasługi na polu literatury”. Złotego Wawrzynu Akademickiego z 1935 roku nie przyjęła.
Wrzesień 1939 roku zamknął Hruszową. Majątek zajął okupant sowiecki, dwór splądrowano, bibliotekę spalono. Pisarka przez Łódź dotarła do Warszawy. Przeżyła powstanie — widać ją w materiałach wykorzystanych później w filmie „Powstanie Warszawskie”. Po kapitulacji trafiła do Milanówka, potem do Żelaznej i leśniczówki w Leonowie pod Skierniewicami. Zmarła na zapalenie płuc 6 listopada 1944 roku. Część opracowań podaje 16 listopada; data 6 listopada jest dziś wersją najczęściej przyjmowaną. W 1948 roku ciało przeniesiono do Alei Zasłużonych na Starych Powązkach.
Powieści i tematy twórczości
Twórczość Rodziewiczówny działa jak splot trzech nici: obyczaju ziemiańskiego, patriotycznego obowiązku trwania i romansu, który ma wychować, nie tylko wzruszyć. Krytyka często zamykała ją w szufladce sentymentalnej. Czytelnicy brali z niej coś innego: opis wschodnich ziem, etos pracy i bohaterów, którzy nie porzucają domu, nawet gdy dom jest niewygodny.
Wynik lektury zależy od tego, którą książkę wybierzemy. „Dewajtis” (1889) opowiada o Marku Czertwanie i dębie-strażniku polskości na Żmudzi po powstaniu styczniowym. „Między ustami a brzegiem pucharu” (1889) pokazuje germanizację Wielkopolski i przemianę niemieckiego hrabiego pod wpływem polskiej panny. „Straszny dziadunio” buduje konflikt pokoleń w dworze. „Wrzos” jest melodramatem o uczuciu i klasie. „Lato leśnych ludzi” (1920) — powieść o grupie ludzi spędzających sezon w puszczy — trzyma się przyrody, rytmu roku i wspólnoty mocniej niż intrygi salonowej.
Ważne Rodziewiczówna nie jest wyłącznie autorką romansów. Romans jest u niej narzędziem: prowadzi bohatera od lekkomyślności do odpowiedzialności za ziemię, język i dom. Kto czyta tylko wątek miłosny, gubi Polesie, długi i politykę zaborów.
Język ma rytm XIX-wiecznej powieści obyczajowej: podkreślenia, apostrofy do przyrody, wyraźny podział na postacie godne i niegodne. To nie wada ukryta. To konwencja, którą trzeba nazwać, zanim ocenimy „przestarzałość”. Culture.pl słusznie zwraca uwagę na napięcie między popularnością a idealizacją dworu: pisarka opisuje realia Kresów gęściej niż wielu rówieśników, a jednocześnie buduje wzorzec „heroizmu trwania”, bliższy afirmacji niż analizie konfliktów społecznych.
Miejsce w polskiej kulturze
Za życia nazywano ją bywało „Sienkiewiczem w spódnicy”. Przydomek mówi więcej o rynku niż o literaturze: oznaczał poczytność i pisanie „ku pokrzepieniu serc”. Jubileusze w 1911, 1927 i 1937 roku robiły z niej instytucję. W 1937 chłopi z Hruszowej ofiarowali jej album z dedykacją dla „sprawiedliwej Pani i Matki za 50 lat wspólnej pracy”.
Po 1945 roku Kresy i dwór nie były tematem wygodnym. Książki znikały z kanonu szkolnego, ale nie z czytelni. W 1992 roku w badaniu Biblioteki Narodowej Rodziewiczówna zajęła drugie miejsce wśród najczęściej wskazywanych autorów, tuż za Henrykiem Sienkiewiczem. W 2015 roku wróciła do czołówki najczęściej wymienianych pisarzy; w kolejnych edycjach tego sondażu już tak wysoko nie stała. To nie „upadek legendy”. To zmiana pokoleń i oferty wydawniczej.
Ekranizacje podtrzymują nazwisko. W 1987 roku powstał film „Między ustami a brzegiem pucharu”. Jesienią 2023 Telewizja Polska pokazała siedmioodcinkowy serial „Dewajtis” w reżyserii Filipa Zylbera; średnia widownia wyniosła 2,47 miliona osób, finał — 2,74 miliona. Powieść z 1889 roku znów weszła do rozmowy domowej, zanim wróciła na lekcję.
Rozpowszechnione wyobrażenie, że jest zapomnianą pisarką drugiego rzędu, nie zgadza się z nakładami, badaniami czytelnictwa ani z obecnością w adaptacjach. Inne błędne skróty: pewność co do dnia urodzenia; mieszanie jej z innymi Mariami o nazwisku Rodziewicz; traktowanie całej twórczości jako jednolitego romansu. Każdy z tych skrótów obcina albo biografię, albo książkę.
Co twórczość Rodziewiczówny znaczy dziś
Dla nas, w szkole i w domu, Maria Rodziewiczówna jest mostem do świata, którego mapa polityczna zniknęła, a język został. Czytając „Dewajtisa”, uczeń widzi nie tylko dąb i przysięgę, lecz skutki powstania styczniowego w konkretnym majątku. Czytając „Lato leśnych ludzi”, dostaje lekcję obserwacji przyrody pisaną przed harcerskimi podręcznikami, ale w tym samym geście: nazwać drzewo, ptaka, obowiązek wobec miejsca.
W praktyce warto zacząć od krótkiej ścieżki, a nie od „wszystkiego”. Najpierw „Lato leśnych ludzi” — jeśli szukamy rytmu roku i wspólnoty. Potem „Dewajtis” — jeśli chcemy zrozumieć, skąd w serialu z 2023 roku bierze się spór o Poświcie i lojalność syna wobec ojcowskiego słowa. Na trzecim miejscu „Między ustami a brzegiem pucharu”, żeby zobaczyć, jak romans obsługuje temat germanizacji. Teksty sprzed 1931 roku są w domenie publicznej; da się je porównać z nowym wydaniem papierowym i sprawdzić, co redakcja ucięła, a co zostawiła.
Przykład Liczbę 195 wydań z lat 1944–2011 liczymy tak: 2011 minus 1944 daje 67 lat; 195 dzielone przez 67 to około 2,9 wydania rocznie. Wzrost tej średniej w latach 80. i tuż po 1989 roku widać choćby przy „Wrzosie”: wznowienie z 1984 roku miało 500 tysięcy egzemplarzy i dodruk 300 tysięcy. Spadek pozycji w późniejszych badaniach BN nie kasuje tych nakładów — pokazuje tylko, że kanon czytelniczy się przesuwa.
Gdy przygotowujemy lekcję albo rozmowę domową, nie musimy „bronić” pisarki ani jej „unieważniać”. Wystarczy trzy pytania: jaka decyzja bohatera zmienia dom; jaka decyzja autorki — objęcie Hruszowej — zmieniła jej zdania; czego z tego dworu nie da się przenieść w 2026 rok bez komentarza. Wtedy Maria Rodziewiczówna przestaje być hasłem z wyszukiwarki, a staje się pisarką, którą da się czytać świadomie.
Dodaj komentarz