Partia Kukiz w 2026 roku nie wygląda już jak trzecia siła Sejmu z jesieni 2015. Koło poselskie, które przez lata nosiło nazwę Kukiz’15, w październiku 2024 przekształcono w Wolnych Republikanów, a w styczniu 2026 — w Demokrację Bezpośrednią. Sama partia KUKIZ15, zarejestrowana po wykreśleniu wcześniejszej K’15, pod koniec września 2026 stanęła wobec ryzyka kolejnego wyrejestrowania, bo nie złożyła sprawozdania finansowego za 2025 rok.
Stare wyobrażenie „muzyk z 42 posłami rozbija układ” nie opisuje już faktów. Paweł Kukiz nadal zasiada w Sejmie X kadencji, ale w czerwcu 2026 media podawały zaledwie kilkanaście jego wystąpień w tej kadencji i frekwencję w głosowaniach wyraźnie niższą niż u kolegów z tego samego koła. Żeby zrozumieć ten spadek, trzeba wrócić do roku, w którym ruch powstał, i do obietnic, które wtedy przyciągnęły ponad milion głosów.
Pytanie uczniów i rodziców jest proste: czym była partia Kukiz, czego chciała i dlaczego zmiana systemu, o której mówiono z mównic i z estrady, nie weszła do kodeksu wyborczego.
Geneza ruchu Kukiz’15
Paweł Piotr Kukiz urodził się 24 czerwca 1963 w Paczkowie. Zanim złożył dokumenty kandydata na prezydenta, przez trzy dekady był rozpoznawalny jako wokalista: w latach 80. śpiewał w formacjach Hak i Aya RL, a od 1984 prowadził zespół Piersi, z którym nagrał dziewięć płyt. Teksty bywały złośliwe wobec kościoła instytucjonalnego i wobec partii. To nie był polityk z zaplecza klubowego. To był człowiek, którego głos znano z radia, zanim poznano jego stanowisko o ordynacji.
Wejście do instytucji przyszło wcześniej, niż start prezydencki. W 2012 Kukiz włączył się w akcję Zmieleni.pl, domagającą się 460 jednomandatowych okręgów wyborczych do Sejmu. W 2014 wystartował z ostatniego miejsca listy Bezpartyjnych Samorządowców do sejmiku dolnośląskiego i zdobył 14 403 głosy — mandat radnego. Motywacja, którą powtarzał publicznie, była ustrojowa: poseł ma odpowiadać przed wyborcami z jednego okręgu, a nie przed szefem listy partyjnej.
10 maja 2015, w pierwszej turze wyborów prezydenckich, Kukiz zajął trzecie miejsce. Dostał 3 099 079 głosów, czyli 20,80 proc. ważnych. W grupie 18–29 lat poparcie było wyraźnie wyższe niż w całym kraju. Przed drugą turą nie poparł ani Andrzeja Dudy, ani Bronisława Komorowskiego. W lipcu 2015 powołał Komitet Wyborczy Wyborców Kukiz’15. Sam tłumaczył skrót jako „Koniec Układu Korupcji i Złodziejstwa”. To nie była zarejestrowana partia, tylko komitet wyborców — i ta decyzja miała później znaczenie dla dyscypliny klubu.
Obietnice wobec wyborców
Rdzeniem programu nie był katalog świadczeń. Była zmiana reguł gry. Kukiz mówił wprost, że „program to lep na wyborców” — tak ujął to w lipcu 2015, jeszcze przed wyborami parlamentarnymi. Ruch miał mieć strategię, nie listę obietnic socjalnych. W praktyce jednak kilka haseł wracało na każdym wiecu.
- Jednomandatowe okręgi wyborcze do Sejmu zamiast list proporcjonalnych.
- Referenda obligatoryjne: po zebraniu podpisów Sejm nie miałby ich „zmielić”, a próg 50 proc. frekwencji miałby zniknąć.
- Rozdział rządu, sądów i parlamentu oraz ochrona wolności obywatelskich.
- Później, już w Sejmie: sędziowie pokoju wybierani przez obywateli do drobnych spraw oraz ograniczenie immunitetów.
Te punkty tłumaczą, czemu komitet zebrał podpisy szybko. Obietnica nie brzmiała „damy wam świadczenie”. Brzmiała „oddamy wam narzędzie kontroli”. Dla części młodych wyborców to wystarczyło, by potraktować listę jako protest przeciwko dwóm wielkim obozom, a nie jako trzecią partię z programem gospodarczym.
Ważne. Kukiz’15 nie był jednolitym stronnictwem. Na listach w 2015 znaleźli się bezpartyjni, ludzie Ruchu Narodowego, Kongresu Nowej Prawicy, Unii Polityki Realnej i Demokracji Bezpośredniej. Klub powstał z ludzi, którzy zgadzali się na hasło zmiany systemu, ale niekoniecznie na te same ustawy.
Wyniki i granice zmiany systemu
25 października 2015 komitet Kukiz’15 zdobył 1 339 094 głosy, czyli 8,81 proc., i 42 mandaty w Sejmie. Do Senatu nie wprowadził nikogo. To trzecie miejsce w kraju, za PiS i PO. Liczbę 8,81 proc. da się rozłożyć. PKW podała 15 200 671 głosów ważnych w wyborach do Sejmu. Dzielimy 1 339 094 przez tę sumę i mnożymy przez 100: wychodzi 8,81. Co tę liczbę zmienia? Frekwencja, liczba komitetów powyżej progu 5 proc. i fakt, że Zjednoczona Lewica z 7,55 proc. progu nie przekroczyła — jej głosy nie weszły do podziału mandatów, więc te, które próg minęły, dostały więcej miejsc.
42 mandaty to 9,13 proc. składu izby. Tyle nie wystarcza, by samodzielnie zmienić Kodeks wyborczy. Zmiana ordynacji wymaga większości sejmowej i, przy nowelizacji konstytucyjnej, szerszego porozumienia. Kukiz’15 był w opozycji. PiS miało samodzielną większość. Projekty o JOW-ach i o sędziach pokoju wracały do lamusa albo zostawały w komisjach.
Jeszcze przed wyborami parlamentarnymi sprawdził się inny test. 6 września 2015 prezydent Bronisław Komorowski zarządził referendum m.in. o JOW-ach. Za jednomandatowymi okręgami opowiedziało się 78,75 proc. głosujących. Frekwencja wyniosła 7,80 proc. Przy progu 50 proc. wynik nie był wiążący. Ruch, który miał zmienić system przez głos ludu, dostał odpowiedź większości z tych, którzy przyszli — i ciszę reszty uprawnionych.
| Wybory | Komitet | Wynik | Mandaty w Sejmie |
|---|---|---|---|
| Prezydenckie 2015 (I tura) | Paweł Kukiz | 20,80 proc. | — |
| Sejm 2015 | KWW Kukiz’15 | 8,81 proc. | 42 |
| Parlament Europejski 2019 | Kukiz’15 | 3,69 proc. | 0 |
| Sejm 2019 | listy PSL (Koalicja Polska) | 6 posłów ruchu | 6 |
| Sejm 2023 | listy PiS | 3 posłów koła Kukiz’15 | 3 |
Źródło: Państwowa Komisja Wyborcza, 2015–2023.
Stanowisko PKW jest tu suche i przydatne. Komisja nie ocenia, czy ruch „zdradził elektorat”. Zlicza karty. Komentarze polityczne dokładają narrację: sukces 2015 jako bunt, schyłek jako wchłonięcie przez większe listy. Obie warstwy trzeba trzymać osobno. Liczby są z protokołów. Ocena lojalności wobec hasła JOW-ów już nie.
Rozpad struktury
Klub topniał od pierwszych miesięcy. Część posłów Ruchu Narodowego dostała się z list Kukiza, potem środowisko narodowe ogłosiło koniec współpracy. Inni przeszli do PiS, Nowoczesnej, kół własnych. Kornel Morawiecki odszedł i założył Wolnych i Solidarnych. W lutym 2018 Kukiz przeprosił publicznie za wprowadzenie narodowców do Sejmu. To zdanie wiele mówi o koszcie list „antysystemowych”: szybko się je składa, wolniej się je utrzymuje.
W praktyce wyglądało to tak. Wyborca z 2015 oddawał głos na komitet bez statutu partii, bo nie chciał „partyjniictwa”. Po zaprzysiężeniu okazywało się, że bez dyscypliny klubowej nie ma stałej większości nawet do pierwszego czytania projektu o JOW. Poseł z listy, który bliższy był PiS albo Konfederacji, zmieniał klub. Lider zostawał z coraz krótszą ławą. Wynik: pod koniec kadencji klub liczył już tylko część pierwotnej czterdziestki, a w 2019 samodzielny start do Parlamentu Europejskiego dał 3,69 proc. — poniżej progu.
Ratunkiem stały się sojusze. W sierpniu 2019 Kukiz’15 wszedł w Koalicję Polską z PSL. Z list ludowców mandat dostało sześcioro ludzi ruchu, w tym sam Kukiz. Współpraca pękła w listopadzie 2020, po głosowaniu nad uchwałą o negocjacjach budżetowych w Unii Europejskiej — posłowie Kukiza zagłosowali wraz z PiS, PSL uznało różnicę za zbyt dużą. W 2021 K’15 podpisała porozumienie programowe z obozem rządzącym. W 2023 kandydaci ruchu startowali z list PiS. Do Sejmu weszli m.in. Paweł Kukiz, Jarosław Sachajko i Marek Jakubiak i utworzyli własne koło, nie klub PiS.
Idea po rozpadzie szyldu
Partia Kukiz nie zmieniła się w Polskę 2050. To osobna formacja Szymona Hołowni, powstała po 2020 roku. Łączy je tylko mechanizm: popularność osoby z mediów, start poza starym duopolem, potem tarcia w klubie. Porównywanie ich jako tej samej partii zaciemnia daty.
Co zostało z idei? Hasła JOW-ów, sędziów pokoju i referendów bez wysokiego progu wracały w umowach z PSL i z PiS. Do kodeksu w pełnym kształcie z 2015 nie weszły. Szyld parlamentarny zmieniał nazwę: Kukiz’15, Wolni Republikanie, Demokracja Bezpośrednia. W styczniu 2026 z koła usunięto Marka Jakubiaka po sporze o nazwę partii. Kukiz pozostał posłem koła, które znowu stawia na demokrację bezpośrednią — tym razem już jako mała grupa, nie jako trzecia siła izby.
Odpowiedź na pytanie, czy muzyk „powinien” być politykiem, nie rozstrzyga się oceną smaku. Rozpoznawalność z Piersi obniżyła koszt zbierania podpisów i dała 20,80 proc. w pierwszej turze. Brak spójnego zaplecza programowego i partyjnego podniósł koszt rządzenia klubem. To nie jest argument przeciwko artystom w Sejmie. To opis tego, co w tym konkretnym przypadku zadziałało na starcie i co nie wystarczyło do zmiany ordynacji.
Najczęstsze pytania
Kim był Paweł Kukiz przed polityką?
Wokalistą rockowym, liderem Piersi od 1984 do 2013, wcześniej związanym z Hak, Aya RL i Emigrantami. W 2014 został radnym sejmiku dolnośląskiego z list Bezpartyjnych Samorządowców. Politykę traktował wtedy jako przedłużenie kampanii o JOW-y, nie jako kolejną kadencję w partii.
Jakie obietnice składał Kukiz’15?
Przede wszystkim zmianę sposobu wyboru posłów, referenda, których Sejm nie mógłby odłożyć, i później sędziów pokoju. Lider unikał klasycznego programu partii i nazywał go „lepem”. Wyborca dostawał więc raczej mechanizm kontroli niż listę wydatków.
Dlaczego zmiana systemu nie weszła w życie?
Bo 42 mandaty nie dają większości, referendum z września 2015 było nieważne z powodu frekwencji 7,80 proc., a sojusznicy z 2019 i 2023 mieli własne priorytety. Projekty wracały jako warunek współpracy, nie jako uchwalone prawo.
Co zostało z partii Kukiz?
Nazwa w Sejmie się rozeszła. Zostało kilku posłów, kolejne wersje partii w rejestrze i te same hasła ustrojowe w mniejszej skali. Szyld z 2015 jako samodzielny komitet z 8,81 proc. już nie wrócił.
Co zostaje do rozstrzygnięcia
Nierozstrzygnięte jest to, czy postulaty z 2015 da się przeprowadzić tylko z własną większością, czy też jako warunek dopisany do programu większej listy. Pierwsza droga wymaga progu i klubu, którego Kukiz’15 po 2019 nie odbudował. Druga droga — PSL, potem PiS — daje mandaty i odbiera wyłączność szyldu.
Kryterium jest sprawdzalne. Nie nastrój wiecu, tylko tekst ustawy: czy w Dzienniku Ustaw jest JOW do Sejmu, sędzia pokoju i referendum bez progu 50 proc. Jeśli nie ma, ruch zmienił personalny skład izby, ale nie regułę, według której tę izbę wybieramy. Każdy, kto dziś ocenia partię Kukiz, może przyłożyć właśnie tę miarę — i nie potrzebuje do tego kolejnej opowieści o „antysystemie”.
Co to znaczy dziś
Dla lekcji WOS i dla maturzysty historia partii Kukiz to ćwiczenie z instytucji, nie z plotki o muzyku. Pokazuje, czym komitet wyborców różni się od partii, po co jest próg 5 proc., czemu referendum z niską frekwencją nic nie zmienia i jak klub bez wspólnego statutu traci posłów. Rodic i uczeń mogą te fakty zestawić z aktualnym składem Sejmu: te same nazwiska bywają już w innym kole, ale pytanie o JOW-y zostaje w podręczniku jako nierozstrzygnięty spór o reguły, a nie jako zakończona reforma.
Dodaj komentarz