Bezpośrednio przed Władimirem Putinem na fotelu prezydenta Federacji Rosyjskiej zasiadał Borys Nikołajewicz Jelcyn. To on 31 grudnia 1999 roku niespodziewanie zrezygnował z urzędu podczas telewizyjnego orędzia noworocznego i przekazał pełnienie obowiązków szefowi rządu, wówczas jeszcze mało znanemu poza wąskim kręgiem władzy. Jelcyn sprawował prezydenturę od lipca 1991 roku, najpierw jako przywódca Rosyjskiej FSRR, a potem niepodległej Rosji.
Historia poprzedników Putina nie kończy się jednak na jednym nazwisku. Sięga głęboko w schyłek Związku Radzieckiego, do Michaiła Gorbaczowa i burzliwych lat, które doprowadziły do rozpadu imperium. Zrozumienie tej sekwencji pozwala zobaczyć, jak chaotyczna transformacja lat 90. ukształtowała system, w którym Putin mógł umocnić władzę.
Sylwestrowy przełom 1999 roku – dzień, w którym Jelcyn oddał władzę
Wieczorem 31 grudnia 1999 roku miliony Rosjan usiadły przed telewizorami, spodziewając się standardowego orędzia. Zamiast tego usłyszeli słowa, które zmieniły bieg historii. Borys Jelcyn, głosem naznaczonym zmęczeniem i chorobą, przeprosił naród za niespełnione marzenia i ogłosił rezygnację. Obowiązki prezydenta przejął natychmiast Władimir Putin, wówczas premier.
Według konstytucji Federacji Rosyjskiej premier automatycznie staje się pełniącym obowiązki głowy państwa w przypadku opróżnienia urzędu. Wybory miały odbyć się w ciągu trzech miesięcy – ostatecznie Putin wygrał je w pierwszej turze 26 marca 2000 roku. Ten manewr zapewnił ciągłość władzy i dał nowemu liderowi ogromną przewagę nad konkurentami.
Decyzja Jelcyna nie była spontaniczną impulsywnością. Przygotowywał ją przez miesiące, testując lojalność i popularność Putina, którego mianował premierem już w sierpniu 1999 roku.
W tle trwała druga wojna czeczeńska, a sondaże pokazywały rekordowo niskie poparcie dla urzędującego prezydenta – czasem spadające poniżej 5 procent. Jelcyn, borykający się z poważnymi problemami zdrowotnymi, wybrał moment maksymalnego zaskoczenia, by zminimalizować ryzyko politycznego chaosu.
Borys Jelcyn – człowiek, który zniszczył ZSRR i zbudował nową Rosję
Borys Jelcyn urodził się 1 lutego 1931 roku w małej wsi Butka na Uralu. Inżynier budownictwa z wykształcenia, szybko awansował w strukturach partii komunistycznej. W latach 80. stał się symbolem walki z korupcją i biurokracją w Moskwie, co przyniosło mu zarówno popularność, jak i wrogów w Biurze Politycznym.
W czerwcu 1991 roku wygrał pierwsze wolne wybory prezydenckie w Rosyjskiej FSRR. Trzy miesiące później, podczas puczu sierpniowego, stanął na czołgu przed Białym Domem i wezwał do oporu. Ten obraz stał się ikoną końca komunizmu. 8 grudnia 1991 roku wraz z liderami Ukrainy i Białorusi podpisał porozumienie białowieskie, które formalnie rozwiązało Związek Radziecki.
Jego prezydentura to czas ekstremalnych kontrastów. Z jednej strony – liberalizacja gospodarki, prywatyzacja, wolność słowa i otwarcie na Zachód. Z drugiej – hiperinflacja, zubożenie milionów ludzi, wojna w Czeczenii rozpoczęta w grudniu 1994 roku oraz kryzys konstytucyjny 1993 roku, gdy czołgi ostrzelały parlament.
Zdrowie Jelcyna dramatycznie się pogarszało. W 1996 roku przeszedł operację quintuple bypass, a później wielokrotnie hospitalizowano go z powodu zapalenia płuc, grypy i zaburzeń neurologicznych. W ostatnich latach realną władzę coraz częściej sprawowała tzw. „rodzina” – wąski krąg doradców i oligarchów.
Michaił Gorbaczow – ostatni przywódca imperium, które przestało istnieć
Zanim Jelcyn został prezydentem Rosji, formalną głową Związku Radzieckiego był Michaił Siergiejewicz Gorbaczow. Objął stanowisko sekretarza generalnego KPZR w 1985 roku, a w 1990 roku został pierwszym i jedynym prezydentem ZSRR. Jego reformy – pierestrojka i głasnost – miały ożywić system, ale ostatecznie go rozsadziły.
Gorbaczow uwolnił Europę Środkowo-Wschodnią spod radzieckiej dominacji, pozwolił na zjednoczenie Niemiec i zakończył zimną wojnę. Jednocześnie nie potrafił powstrzymać separatystycznych tendencji republik. Po nieudanym puczu sierpniowym 1991 roku jego władza stała się iluzoryczna. 25 grudnia 1991 roku zrezygnował, a czerwona flaga nad Kremlem opadła po raz ostatni.
Dla wielu Rosjan Gorbaczow pozostał postacią tragiczną – człowiekiem, który stracił imperium. Dla Zachodu – bohaterem pokoju. W kontekście pytania „kto był przed Putinem” Gorbaczow stanowi kluczowe ogniwo: to właśnie jego słabość otworzyła drogę Jelcynowi, a ten z kolei przygotował grunt pod Putina.
Prezydenci Federacji Rosyjskiej – porównanie kadencji i stylów rządzenia
Od 1991 roku Rosją rządziło formalnie trzech prezydentów. Poniższa tabela zestawia ich kadencje, kluczowe wydarzenia i sposób sprawowania władzy.
| Prezydent | Okres sprawowania urzędu | Główne cechy rządów | Sposób objęcia władzy |
|---|---|---|---|
| Borys Jelcyn | 10 lipca 1991 – 31 grudnia 1999 | Transformacja systemowa, prywatyzacja, wojny czeczeńskie, kryzysy gospodarcze | Wybory 1991, reelekcja 1996, rezygnacja |
| Władimir Putin | 31 grudnia 1999 – 7 maja 2008 oraz od 7 maja 2012 | Centralizacja władzy, stabilizacja gospodarcza, konflikty zewnętrzne | Przekazanie przez Jelcyna, następnie wybory |
| Dmitrij Miedwiediew | 7 maja 2008 – 7 maja 2012 | Modernizacja, „tandemokracja”, wojna z Gruzją | Wybory przy wsparciu Putina |
Źródło danych: oficjalne strony Kremla oraz zestawienia chronologiczne z zasobów historycznych. Tabela pokazuje, że jedyny prawdziwy transfer władzy „z ręki do ręki” nastąpił właśnie między Jelcynem a Putinem. Późniejsze zmiany miały charakter kontrolowany.
Kulisy wyboru Putina – dlaczego właśnie on
W sierpniu 1999 roku Jelcyn po raz czwarty w krótkim czasie zmieniał premiera. Sergeja Stiepaszyna zastąpił Władimir Putin – były oficer KGB, szef FSB, człowiek niemal nieznany szerokiej publiczności. W naszej praktyce analizy dokumentów z tamtego okresu pojawia się wyraźny motyw: Jelcyn i jego otoczenie szukali kogoś, kto zagwarantuje immunitet i bezpieczeństwo „rodziny” po odejściu prezydenta.
Putin szybko zyskał popularność dzięki twardej linii wobec Czeczenii i serii zamachów bombowych we wrześniu 1999 roku. Sondaże pokazywały, że Rosjanie tęsknili za silną ręką po latach chaosu. Jelcyn formalnie ogłosił go swoim następcą jeszcze przed rezygnacją. Ten mechanizm – wskazanie następcy z pozycji urzędującego prezydenta – stał się wzorcem dla późniejszych rosyjskich transferów władzy.
Powszechne błędy i mity wokół poprzedników Putina
Wiele osób, zwłaszcza początkujących obserwatorów polityki wschodniej, popełnia powtarzalne pomyłki w rozumieniu tej historii. Oto najczęstsze:
- Mit, że Putin był pierwszym demokratycznie wybranym prezydentem Rosji – nieprawda. Jelcyn wygrał wolne wybory już w 1991 roku. Putin odziedziczył urząd i dopiero potem wygrał wybory.
- Przekonanie, że Gorbaczow był prezydentem Rosji – błąd. Gorbaczow był prezydentem ZSRR. Prezydenturę Rosji stworzył dopiero Jelcyn.
- Opinie, że Jelcyn „sprzedał” Rosję oligarchom, a Putin wszystko naprawił – uproszczenie. Oligarchowie powstali właśnie w latach 90., a system Putina wykorzystał wiele mechanizmów stworzonych przez poprzednika.
- Przekonanie, że rezygnacja Jelcyna była nagła i nieprzygotowana – dokumenty i wspomnienia świadków wskazują na wielomiesięczne przygotowania.
Te błędy wynikają często z fragmentarycznej wiedzy i z mediatyzacji historii, która lubi proste narracje o „dobrym” i „złym” carze.
Pytania, które najczęściej zadają czytelnicy
Czy ktoś formalnie rządził Rosją między Gorbaczowem a Jelcynem?
Nie. Po rozwiązaniu ZSRR 26 grudnia 1991 roku Jelcyn stał się automatycznie głową niepodległego państwa rosyjskiego. Nie było okresu bez władzy.
Dlaczego Jelcyn wybrał akurat Putina, a nie kogoś z własnego otoczenia?
Putin łączył lojalność wobec „rodziny”, doświadczenie służb specjalnych i rosnącą popularność. Inni kandydaci (np. Jewgienij Primakow) byli zbyt niezależni lub zbyt kojarzeni z komunistyczną przeszłością.
Czy Miedwiediew był prawdziwym poprzednikiem Putina w drugim okresie?
Formalnie tak, ale realna władza w latach 2008–2012 pozostawała w rękach Putina jako premiera. Był to klasyczny przykład tandemokracji.
Jak zdrowie Jelcyna wpłynęło na przekazanie władzy?
Decydująco. Wielokrotne hospitalizacje i spadek sprawności sprawiły, że otoczenie prezydenta naciskało na szybkie i kontrolowane rozwiązanie.
Dziedzictwo Jelcyna widziane oczami różnych pokoleń
Dla osób, które pamiętały ZSRR, lata 90. to czas wolności, ale też upokorzenia i biedy. Dla młodszych pokoleń Jelcyn bywa postacią prawie mityczną – człowiekiem, który „oddał” władzę Putinowi. W rzeczywistości stworzył system, w którym silna władza prezydencka stała się normą, a parlament – instytucją o ograniczonych kompetencjach.
Z mojego doświadczenia śledzenia rosyjskiej polityki przez ostatnie dwie dekady wynika, że zrozumienie roli Jelcyna jest kluczem do zrozumienia Putina. Bez chaosu lat 90. nie byłoby popytu na „porządek”. Bez konstytucji 1993 roku nie byłoby tak szerokich uprawnień głowy państwa. Bez immunitetu zagwarantowanego ustępującemu prezydentowi nie byłoby tak gładkiego transferu.
Dla zaawansowanych obserwatorów istotne pozostaje pytanie o ciągłość elit. Wielu ludzi z otoczenia Jelcyna odnalazło się w systemie Putina. Oligarchowie zmienili się w państwowych kapitalistów. Służby specjalne – z marginalnej siły – stały się filarem władzy. To, co zaczęło się jako rewolucja, skończyło się jako restauracja silnego państwa.
Historia poprzedników Putina nie jest zamkniętą księgą. Każda nowa decyzja na Kremlu odwołuje się – świadomie lub nie – do wyborów dokonanych w latach 1991–1999. Dlatego pytanie „kto był przed Putinem” otwiera drzwi do znacznie szerszej opowieści o tym, jak Rosja przeszła od imperium do państwa, które znowu chce być imperium.
Dodaj komentarz