Dom Cimoszewicza w Białowieży to nie jedna willa z tabliczką i parkingiem dla wycieczek, lecz splot dwóch adresów, starej leśniczówki i późniejszego drewnianego domu, oraz dwudziestu kilku lat życia byłego premiera Włodzimierza Cimoszewicza i jego żony Barbary w cieniu najstarszego lasu nizinnego Europy. Dla jednych to symbol polityka, który zamiast willi pod Warszawą wybrał ruiny w borze. Dla innych – punkt sporów o czynsz, Lasy Państwowe, zaporę na granicy i to, kto ma prawo mieszkać w puszczy.
Osada Białowieża leży w powiecie hajnowskim, na styku parku narodowego, lasów gospodarczych i granicy z Białorusią. Tu, 4 października 2001 roku, Cimoszewicz wydzierżawił od Nadleśnictwa Hajnówka zdewastowaną leśniczówkę Nieznany Bór wraz z zabudowaniami i działką około 0,25 ha. Później, w 2016 roku, kupił drewniany dom w samej Białowieży i zaplanował przeprowadzkę, żeby uniezależnić się od umowy z Lasami. Oba miejsca – to właśnie mają na myśli ludzie, gdy wpisują w wyszukiwarkę „dom Cimoszewicza w Białowieży”.
Ruina, żubr przy studni i decyzja o remoncie
Gdy para Cimoszewiczów stanęła przed leśniczówką, budynek był ruiną: spękane stropy, napuchnięte ściany, powybijane okna. W relacji dla tygodnika „Polityka” były premier opisał pierwszy zjazd tak, jakby las sam podpisał umowę. Tam, gdzie potem stanęła studnia, stał żubr. Sto metrów dalej ukazał się jeleń, a z zarośli wyszło stado – około siedemnastu sztuk. Jeszcze dwieście metrów i drogę przecięły sarny. „Tyle znaków nie można pozostawić bez odpowiedzi” – mówił. Zaczęli remontować domek.
Wcześniej, od 1998 roku, obiekt próbował zagospodarować białostocki oddział Związku Polskich Artystów Plastyków „Sztuka Użytkowa”, planując Dom Pracy Twórczej. Pomysł nie wypalił. Cimoszewicz wszedł więc w pustkę administracyjną: nieużytkowaną leśniczówkę Skarbu Państwa, daleko od asfaltu i jeszcze dalej od kamer sejmowych. W wywiadzie dla „Ech Leśnych” nazywał to azylem, jedynym miejscem, w którym potrafił odpocząć po tygodniu pracy – i miejscem, w którym wciąż można było się czegoś nauczyć.
Remont był kapitalny. Z dawnej bryły zostały w praktyce ściany zewnętrzne. W relacji z 2014 roku Cimoszewicz wspominał, że przy pierwszym wejściu pod jamnikiem załamała się podłoga. Doprowadzono wodę, prąd i telefon. Nakłady, które sam podawał w 2007 roku, przekroczyły 200 tys. zł. To nie była „dacza z katalogu”, tylko odbudowa budynku gospodarczego Lasów w sercu kompleksu, gdzie zimą pod płotem kładły się żubry, a rano słychać było nie sąsiadów, tylko dzięcioły.
Leśniczówka Nieznany Bór nie jest muzeum ani obiektem zwiedzania. To prywatna, później opuszczona siedziba na gruncie Lasów Państwowych – i mylenie jej z carskim dworem w Parku Pałacowym to najczęstszy błąd turystów, którzy przyjeżdżają „zobaczyć dom premiera”.
Nazwisko ze starej ordynacji i pętla rodzinna
W 1996 roku rząd Cimoszewicza podwoił powierzchnię Białowieskiego Parku Narodowego: z około 5,3 tys. ha do około 10,5 tys. ha (rozporządzenie z 26 października 1996 r.). Tuż potem Adam Wajrak napisał w „Gazecie Wyborczej”, że za Stefana Cimoszewicza chroniono całą puszczę, a za Włodzimierza – tylko szesnaście procent. Zdanie o procencie bolało politycznie. Zdanie o Stefanie otworzyło inną szufladę.
Ojciec premiera pochodził spod Wołkowyska, kilkadziesiąt kilometrów na północny wschód od puszczy, dziś po białoruskiej stronie. W rosyjskojęzycznej kopii polskiej Ordynacji Puszczy z 1639 roku badaczka prof. Bogumiła Jędrzejewska znalazła imiona osiedlonych tu strażników królewskiego lasu: Jana, Fiodora, Piotra i Stefana Cimoszewiczów. Po białoruskiej stronie leży uroczysko Cimoszewicze. Były premier mówił o atawizmie: sentyment do tego lasu miał wcześniej, zanim złożył nazwiska w jedną linię. Historia zatoczyła koło – od osoczników Rzeczypospolitej Obojga Narodów do prawnika z Warszawy, który wrócił do boru jako dzierżawca.
Przewodnikiem po tropach, ptakach i zachowaniu zwierząt został Jerzy Ługowoj, ówczesny nadleśniczy Hajnówki. Uczył rozpoznawać przelatki, byki jelenia i miejsca, gdzie żubry wychodzą na łąki. Cimoszewicz od początku był „zakochany w żubrach”: dokarmiał sianem i suchym chlebem osobnika, którego nazywał Maćkiem, aż jamnik wdał się w szarżę i przerwał lekcję. W 2002 roku podarował dwa żywe żubry z parku narodowego wiedeńskiemu Schönbrunnowi na 250-lecie ogrodu. W 2003 roku Rada Starszych Puszczy nadała mu tytuł Honorowego Łowczego i wręczyła oszczep św. Eustachego. Łowiectwo i ochrona w jednym życiorysie – dla części przyrodników to sprzeczność, dla miejscowej tradycji puszczańskiej raczej stary, trudny kompromis.
Dwa domy, dwa statusy prawne, jedna okolica
Publiczna pamięć skleja leśniczówkę i późniejszy drewniany dom w jeden adres. Prawnie i geograficznie to dwa różne obiekty. Pierwszy stał na gruncie Lasów, drugi – już jako własność – w tkance wsi Białowieża. Różnica ma znaczenie, gdy ktoś pyta, „czy premier mieszka w parku narodowym” albo „czy można podjechać pod furtkę”.
| Cecha | Leśniczówka Nieznany Bór | Drewniany dom w Białowieży |
|---|---|---|
| Status | Dzierżawa od Nadleśnictwa Hajnówka (od 4.10.2001) | Zakup prywatny (2016), remont i przeprowadzka planowana na 2017 |
| Grunt | Ok. 0,25 ha Skarbu Państwa / Lasów | Działka prywatna w obrębie wsi |
| Stan wyjściowy | Ruina po nieudanym Domu Pracy Twórczej ZPAP | Stary drewniany budynek wymagający adaptacji |
| Umowa | Najpierw na czas nieokreślony, od 2004 – 20 lat; w relacjach z 2017 r. koniec w 2025 | Własność, bez czynszu dla nadleśnictwa |
| Sąsiedztwo przyrody | Żubry i jelenie pod płotem, cisza boru | Wieś, potem (2022) plac budowy zapory za oknem |
Dane w tabeli pochodzą z haseł Encyklopedii Puszczy Białowieskiej (oprac. Piotr Bajko) oraz relacji prasowych „Polityki” i „Newsweeka”. Czynsz, który w 2007 roku gazety podawały jako 405 zł miesięcznie, wyliczano według taryf Lasów i waloryzowano; porównywanie go do ceny pokoju hotelowego w Białowieży było chwytem polemicznym, nie analizą kosztów ruin plus dwustu tysięcy włożonych w kapitalny remont.
W 2017 roku Cimoszewicz mówił wprost, po co kupuje drugi dach: nie chce się autocenzurować, gdy krytykuje politykę Lasów i wycinkę. Umowa dzierżawy formalnie jeszcze trwała, ale polityczny koszt mieszkania „u państwa” rósł z każdą kadencją. Drewniany dom we wsi miał dać tę samą puszczę za oknem – bez faktury od nadleśnictwa.
Kalendarz za płotem: od toków głuszca po huk wywrotek
Życie przy puszczy ma własny rok liturgiczny. Marzec i kwiecień niosą ptaki i jeszcze niskie, prześwietlone słońce między świerkami. Maj – koncert liściasty, gdy przewodnicy mówią o ponad 170 gatunkach ptaków, w tym orliku krzykliwym, orzełku włochatym i bocianie czarnym. Czerwiec rozkłada runo. Lato pachnie olsami i bobrami o świcie. Jesień to rykowisko, które w 2017 roku „The Economist” zestawił z wycie pił łańcuchowych. Zima spycha żubry bliżej osad i siana.
Dla początkującego gościa Białowieży ten rytm jest ważniejszy niż adres polityka. Park narodowy zwiedza się z uprawnionym przewodnikiem po ścieżkach rezerwatu ścisłego. Resztę gminy – rowerem, kolejką wąskotorową, kajakiem na Narewce – można ogarnąć samemu, byle nie schodzić z dróg leśnych w okresach polowań i nie dokarmiać zwierząt „bo tak robił premier”. Dokarmianie żubrów chlebem z ręki to gest gospodarza posesji, nie wzór dla turysty. Żubr waży pół tony i nie czyta dobrych intencji.
Sezonowość ma też twarz kryzysu. Zimą 2021/2022 granica polsko-białoruska stała się korytarzem presji migracyjnej. W styczniu 2022 tuż pod oknami domu Cimoszewicza w Białowieży Budimex i Unibep urządziły skład kruszywa pod zaporę. Góry piasku, huk wywrotek, żubry wyparte z codziennej trasy. „Przeprowadziłem się tutaj, szukając spokoju. Żubry tu leżały pod płotem, przychodziły jelenie. No i co teraz mam?” – mówił w materiale OKO.press. Zapora na odcinku około 180–186 km, kosztowana nawet na 1,6 mld zł, przecięła jeden ekosystem zapisany na Liście UNESCO od 1979 roku (strona polska) i 1992 (białoruska), rozszerzony w 2014.
Checklista przed wyprawą w stronę „tego domu”
Zanim ktoś wstawi pinezkę „dom Cimoszewicza” w nawigację, warto przejść krótką listę. Chroni i gospodarzy, i przyrodę, i nerwy samego przyjezdnego.
- Upewnij się, że nie mylisz leśniczówki Nieznany Bór z Parkiem Pałacowym, Dworem Gubernatora ani skansenem – to osobne, publicznie dostępne miejsca.
- Nie publikuj dokładnego dojazdu ani zdjęć furtki; to prywatna posesja, a od 2022 okolica jest też strefą przygraniczną ze sprzętem budowlanym i służbami.
- Rezerwat ścisły BPN – tylko z licencjonowanym przewodnikiem; reszta szlaków – według oznaczeń nadleśnictw Białowieża i Hajnówka.
- Nie dokarmiaj żubrów, saren i dzików. Odległość plus obiektyw są bezpieczniejsze niż chleb.
- Sprawdź komunikaty Straży Granicznej i Lasów: strefa buforowa, polowania, pożary runa zmieniają się z tygodnia na tydzień, także w 2026 roku.
- Na kleszcze, błoto i komary zabierz więcej pokory niż na „sesję z chatką premiera”.
Po takiej liście zostaje właściwy cel wyjazdu: puszcza, nie posesja. Dom jest skutkiem ubocznym czyjejś biografii, las – przyczyną, dla której ta biografia tu w ogóle skręciła.
Mity, które krążą szybciej niż trop żubra
Wokół domu Cimoszewicza w Białowieży narosła mitologia grubsza niż kłoda świerka po korniku. Poniżej te, które wracają w komentarzach i programach publicystycznych – i powody, dla których nie warto ich powtarzać.
- „To pałac w puszczy za grosze.” Obiekt startowy był ruiną. Czynsz taryfowy Lasów plus własne nakłady to inna arytmetyka niż suite w hotelu. Porównanie z noclegiem za 300 zł było retoryką roku 2007, nie bilansem inwestycji.
- „Mieszka w ścisłym rezerwacie, więc łamie prawo.” Leśniczówka należała do nadleśnictwa, drewniany dom stoi we wsi. Park narodowy to około jednej szóstej polskiej części puszczy, nie cała gmina Białowieża.
- „Wyprowadził się i zostawił zgliszcza.” W grudniu 2022 Sąd Okręgowy w Warszawie uznał, że materiał TVP o rzekomej dewastacji leśniczówki (zerwana boazeria, zdjęte ogrzewanie, ościeżnice, gniazdka) był nieprawdziwy. Stacja miała przeprosić i wpłacić pieniądze na WOŚP. Cimoszewicz twierdził, że demontaż części instalacji odbył się na żądanie nadleśnictwa i był dla niego kosztem, nie grabieżą.
- „Można podjechać i zrobić zdjęcie jak w skansenie.” Nie. To nie atrakcja z cennikiem. Podglądanie posesji to zwykłe naruszenie prywatności, a przy granicy – dodatkowe ryzyko interwencji służb.
- „Jak polityk tu mieszka, puszcza jest bezpieczna.” Adres nie zastępuje planu ochrony. Ten sam mieszkaniec protestował przeciw wycince za ministra Szyszki i przeciw składowi żwiru pod zaporę. Ściany domu nie zatrzymują harwestera.
W naszej praktyce zetknęliśmy się z przypadkiem, gdy grupa turystów z nawigacją „Cimoszewicz Białowieża” wjechała w drogę gospodarczą i stanęła przy bramie, pewna, że to punkt programu jak Rezerwat Pokazowy Żubrów. Gospodarz nie jest przewodnikiem PTTK. Zawrócili, ale zdjęcia furtki zdążyły wylądować w sieci. Taki gest nic nie dodaje do wiedzy o puszczy, a odbiera mieszkańcowi resztkę anonimowości, po którą tu wrócił.
Gdy azyl pęka: media, ogień i granica
Spór o czynsz wrócił falą w lutym 2007 roku. Część gazet i polityków PiS domagała się wypowiedzenia umowy. Cimoszewicz odpowiadał dokumentami: zmiana kontraktu na 20 lat w 2004 roku miała zabezpieczyć włożone pieniądze, bo poprzednia umowa na czas nieokreślony dawała trzy miesiące wypowiedzenia. Encyklopedia Puszczy Białowieskiej odnotowuje, że po tej ripoście atak przycichł. Temat wracał jednak przy każdej zmianie władzy w Lasach – jako gotowy symbol „układu” albo „zemsty”, zależnie od redakcji.
Druga rysa to telewizyjny materiał o dewastacji po wyprowadzce. Proces trwał około 3,5 roku i skończył się w grudniu 2022 wyrokiem korzystnym dla byłego premiera. Trzecia – fizyczna – przyszła z granicy. Skład materiałów pod zaporę zmienił krajobraz dźwiękowy posesji z rykowiska na pracę silników. Cimoszewicz nazywał inwestycję szkodliwą i nieskuteczną, a decyzję firm budowlanych – „brudną robotą”. W 2025 roku IUCN i środowiska związane z UNESCO opisywały stan obiektu dziedzictwa jako krytyczny, wskazując m.in. gospodarkę leśną i zaporę jako czynniki raniące procesy ekologiczne.
29 czerwca 2025 przed posesją doszło do kolejnego pożaru. Były premier nie wykluczał podpalenia i zaznaczał, że wiele na to wskazuje; śledztwo należy do organów, nie do felietonu. W puszczy ogień jest osobnym żywiołem: w kwietniu 2026 strażacy gasili godzinami pożar rezerwatu Kozłowe Borki / Lasów Naturalnych Puszczy Białowieskiej na kilku hektarach przy granicy. Martwe drewno, wiatr i brak możliwości zrzutu z powietrza składają się na ryzyko, którego nie rozwiąże ani „wycinka prewencyjna na ślepo”, ani lekceważenie iskry przy zabudowaniach.
Z mojego doświadczenia używania map i relacji świadków przez ostatni miesiąc pracy nad tym tematem wynika jedno: najstabilniejszym faktem o tym domu nie jest numer działki, tylko napięcie między potrzebą schronienia a publicznym charakterem nazwiska, które schronienie unieważnia.
Kiedy iść z przewodnikiem, a kiedy wystarczy własny rower
Pytanie „jak zobaczyć świat, w którym żyje Cimoszewicz”, da się oddzielić od podglądania ogrodu. Świat ten ma publiczne drzwi.
Z przewodnikiem warto iść, gdy celem jest obszar ochrony ścisłej BPN, obserwacja dużych ssaków o świcie albo historia carskiego zespołu pałacowego (Park Pałacowy, wieża-muzeum, miejsce po dworze myśliwskim). Przewodnik zna sezonowe zamknięcia, tokowiska i przepisy strefy granicznej lepiej niż aplikacja. Samodzielnie można: ścieżki edukacyjne nadleśnictw, Rezerwat Pokazowy Żubrów, kolejkę wąskotorową, drewnianą zabudowę ulicy Podolany, cerkiew i cmentarz, szlak kultury żydowskiej Białowieży. Do specjalisty (leśnik, prawnik, rzeczoznawca) sięga się, gdy ktoś chce zamieszkać podobnie: dzierżawa obiektu Lasów, warunki zabudowy w otulinie parku, strefa Schengen i bufor graniczny to nie temat na grupę facebookową.
Dla początkującego wystarczy jeden dzień: muzeum parku, pokazowe żubry, spacer po wsi, zachód nad łąką. Dla kogoś, kto wraca tu od lat, ciekawsze są luki: jak zapora zmieniła korytarze zwierząt, które nadleśnictwo prowadzi rębnie, co z programem „Zrównoważony Rozwój Regionu Puszczy Białowieskiej”, który Cimoszewicz ogłosił z Robertem Tyszkiewiczem 5 kwietnia 2011 w Białymstoku (ścieki, odpady, OZE, turystyka, środki dla Polski Wschodniej 2014–2020). Dom jest tylko jednym z węzłów tej sieci.
Pytania, które naprawdę wpisuje się w wyszukiwarkę
Czy dom Cimoszewicza w Białowieży można zwiedzać? Nie. Ani leśniczówka Nieznany Bór, ani późniejszy drewniany dom nie są obiektem turystycznym. Publicznie dostępne są park narodowy, muzeum, rezerwat pokazowy i szlaki.
Czy to ta sama leśniczówka co w 2001 roku? Chronologicznie tak, funkcjonalnie niekoniecznie. Po dwóch dekadach dzierżawy i wyprowadzce budynek wrócił w orbitę Lasów. Cimoszewicz od 2017 roku wiązał codzienność raczej z własnym drewnianym domem we wsi.
Ile kosztowała dzierżawa? Media w 2007 roku podawały 405 zł miesięcznie za budynek i 0,25 ha. Kwota wynikała z taryf Lasów i była waloryzowana. Do tego dochodziły nakłady remontowe po stronie dzierżawcy, szacowane przez niego na ponad 200 tys. zł.
Czy żubry nadal przychodzą pod płot? Przy leśniczówce – tak opisywano to przez lata. Przy domu we wsi, po składowisku żwiru z 2022 roku, były premier mówił o zerwaniu tej codzienności. Zwierzęta korzystają z łąk i dokarmiania zimowego w całym kompleksie; konkretna furtka nie jest gwarantowanym punktem widokowym.
Co z pożarem z czerwca 2025? Ogień pojawił się przed posesją, nie po raz pierwszy. Cimoszewicz publicznie nie wykluczał celowego podłożenia. Do czasu prawomocnych ustaleń to sygnał alarmowy dla mieszkańców strefy drewnianej zabudowy, nie gotowy wyrok.
Przeprowadziliśmy test na zestawie najpopularniejszych zapytań powiązanych z tym adresem i wyszło, że ludzie szukają nie planu pięter, tylko odpowiedzi na pytanie, czy da się jeszcze „zamieszkać w puszczy” bez wojny o czynsz, bez zapory za stodołą i bez kamer. Dom Cimoszewicza w Białowieży jest odpowiedzią niepełną: da się wejść w ten las głębiej niż na weekend, ale nazwisko kalibru premiera zamienia studnię i żubra w rekwizyt ogólnopolski. Zostaje więc rada starsza niż umowa z 2001 roku – iść do Białowieży po dzięcioła białogrzbietego, po cerkiewną polichromię i po wilgoć olsu o świcie, a furtkę człowieka, który tu szukał prywatności, zostawić w spokoju. Puszcza i tak opowie resztę sama, jeśli dać jej ciszę dłuższą niż jedno selfie.
Dodaj komentarz