Południowy zachód Niemiec nie lubi być streszczany jednym zdaniem. W jednym landzie mieszczą się winnice na wygasłym wulkanie, fabryki, z których wyjeżdżają Mercedes i Porsche, najstarszy niemiecki uniwersytet i las tak gęsty, że dawni podróżni nazywali go czarnym. Stolica siedzi w kotle wzgórz, a stolica uzdrowiskowa pije wodę, która bije z niemal dwóch kilometrów pod ziemią.
Na koniec 2024 roku mieszkało tu 11 245 898 osób na 35 751 km² — trzeci kraj związkowy Niemiec pod względem powierzchni i ludności. Produkt krajowy brutto w 2025 roku sięgnął około 667 miliardów euro, czyli mniej więcej 15 procent niemieckiej gospodarki. Liczby te nie wyjaśniają jednak, dlaczego Szwab woła „Maultasche”, a Badeńczyk woli „Schäufele”, i dlaczego obaj upierają się, że to właśnie ich połowa landu jest tą właściwą.
Poniższy portret schodzi głębiej niż lista zamków i autostrad. Pokazuje, jak land powstał z kartki do głosowania, jak dwa żywioły wciąż się ocierają, jak czytać sezonowość krainy i jak ułożyć wyjazd, żeby nie wrócić z poczuciem, że widziało się tylko Stuttgart i kolejkę do Europa-Parku.
Jedyny land, który urodził się z kartki do głosowania
25 kwietnia 1952 roku, o godzinie 12:30, Reinhold Maier spojrzał na kieszonkowy zegarek i ogłosił, że trzy powojenne kraje — Badenia, Wirtembergia-Badenia i Wirtembergia-Hohenzollern — właśnie stały się jednym państwem związkowym. Sala była niespokojna. CDU, najsilniejsza frakcja, została pominięta przy tworzeniu rządu. Zdanie Maiera o „nowym Bundeslandzie” padło wśród tumultu, a nie fanfar. Tak zaczęło się Ländle: nie od koronacji, tylko od aktu administracyjnego, który do dziś pachnie kompromisem.
Korzenie tego kompromisu sięgają linii okupacyjnych. Amerykanie wzięli północ, Francuzi południe. Autostrada Karlsruhe–Monachium (dzisiejsza A8) stała się niemal granicą stref. Historyczna Badenia i historyczna Wirtembergia zostały pocięte w poprzek, jak ktoś rozciął stary gobelin nożyczkami sztabu. Zjednoczenie nie było oczywiste. 9 grudnia 1951 roku w referendum 69,7 procent głosujących opowiedziało się za Südweststaatem, ale w Südbadenie „za” było tylko 38 procent. Gdyby zliczono głosy całej Badenii razem, większość chciałaby wrócić do osobnego landu. Podział na cztery okręgi głosowania przesądził sprawę. Do dziś w Fryburgu i Konstancji słychać echo tamtego poczucia, że Badenię „włączono”, a nie zaproszono.
Druga tura historii spadła 7 czerwca 1970 roku. Federalny Trybunał Konstytucyjny uznał, że Badenii należy się kolejne głosowanie. Tym razem „tak” dla wspólnego landu przeszło już bez sztuczek. Winfried Kretschmann, pierwszy zielony premier dużego niemieckiego kraju związkowego, rządził od 2011 do 13 maja 2026 roku — rekord długości, który zamknął erę. Wybory 8 marca 2026 roku, przy frekwencji 69,6 procent, zostawiły Zielonych z 30,2 procent głosów i CDU z 29,7. Oba ugrupowania wzięły po 56 mandatów. AfD skoczyła do 18,8 procent. Koalicja zielono-chadecka została, ale na jej czele stanął Cem Özdemir. Land, który powstał z niechęci Badeńczyków do Szwabów, ma dziś premiera o anatolijskich korzeniach i szwabskim zacięciu do roboty.
Ta genealogia tłumaczy więcej niż herby. Podwójna nazwa nie jest ozdobnikiem. Jest protokołem pokojowym. Godło z 1954 roku — trzy lwy na złotym polu — miało być „symbolem jedności i różnorodności”. Slogan „Wir können alles. Außer Hochdeutsch” (Potrafimy wszystko. Oprócz wysokoniemieckiego), później zastąpiony marką „The Länd”, robi to samo innym językiem: chwali się siłą i jednocześnie puszcza oko, że tutejsza duma mówi narzeczem, nie podręcznikiem.
Badeńczyk i Szwab przy jednym stole
Granica między Badenią a Wirtembergią nie przebiega dziś na mapie administracyjnej, tylko w talerzu, w winie i w tym, jak ktoś mówi „nie”. Szwabski „noi” i badeński „jo” to dwa różne kraje, które dzielą sejm w Stuttgarcie. Kto jedzie tu pierwszy raz, słyszy „dialekt”. Kto zostaje dłużej, odkrywa, że to dwie rodziny językowe: frankońska na północy i szwabsko-alemańska na południowych dwóch trzecich landu. Badisch w potocznej mowie nie jest jednym narzeczem — to worek, do którego wrzuca się wszystko, co nie jest szwabskie.
Kuchnia powtarza ten rozłam i jednocześnie go łagodzi. Szwabia gotuje obficie, z ciasta jajecznego i oszczędności. Badenia gotuje lżej, z francuskim akcentem i ogrodami, które dzięki najcieplejszemu klimatowi Niemiec rodzą szparagi, kasztany i czereśnie na kirschwasser. Maultaschen — pierogi z mięsem, szpinakiem i namoczoną bułką — legenda przypisuje cystersom z Maulbronn, którzy w Wielkim Poście mieli oszukać Pana Boga, chowając mięso w cieście. Stąd przezwisko Herrgottsbscheißerle, „boże oszustka”. Spätzle skrobie się z deski do wrzątku; Käsespätzle obficie zasypuje serem i prażoną cebulą. Linsen mit Spätzle, soczewica z kluseczkami i kiełbasą, to niedzielny rytuał Jury Szwabskiej. Po badeńskiej stronie stołu ląduje Schäufele, Flammkuchen i Schwarzwälder Kirschtorte, tort, którego nie wolno mylić z supermarketową imitacją: prawdziwy pachnie kirschem, a nie syropem.
Wino dokańcza portret. Badenia w 2025 roku liczyła 15 142 hektary winnic i była trzecim regionem winnym Niemiec. Spätburgunder zajmuje 4765 ha — tu kraj jest niemieckim numerem jeden w pinot noir i weißburgunderze. Kaiserstuhl, wygasły wulkan między Renem a Fryburgiem, to najcieplejszy skrawek republiki. Wirtembergia ma 10 610 ha i, wbrew niemieckiemu stereotypowi rieslinga, w dwóch trzecich stawia na czerwień: Trollinger, Lemberger (austriacki Blaufränkisch) i Schwarzriesling. Szwab pije Trollingera jak wodę stołową. Badeńczyk recytuje burgundzkie szczepy jak litanię.
| Cecha | Badenia | Wirtembergia |
|---|---|---|
| Temperament kulturowy | Otwarty, nadreński, bliższy Alzacji i Szwajcarii | Osadzony, oszczędny, dumny z „schaffe, spare” |
| Kuchnia-sygnał | Schäufele, Flammkuchen, kirsch, szparagi | Maultaschen, Spätzle, Zwiebelrostbraten |
| Wino (2025) | 15 142 ha; pinot, Gutedel, Kaiserstuhl | 10 610 ha; Trollinger, Lemberger, 63% czerwieni |
| Miasta-klucze | Karlsruhe, Fryburg, Heidelberg, Baden-Baden, Mannheim | Stuttgart, Ulm, Heilbronn, Tybinga, Reutlingen |
| Stereotyp, który kłamie | Że to tylko uzdrowiska i kasyna | Że to tylko fabryki i punktualność |
Dane o areale winnic pochodzą z Statistisches Landesamt Baden-Württemberg oraz Deutsches Weininstitut (stan na 2025). Różnica między obiema połowami nie jest folklorem dla turystów. W praktyce oznacza inny rytm dnia: w Kaiserstuhl popołudnie pachnie winem i ciepłym wiatrem znad Renu, w Stuttgarcie — spalinami z doliny Neckaru i kebsem z Markthalle.
Siedem miejsc, w których czas się zagęszcza
Geografia landu wygląda na papierze jak podręcznik: Nizina Górnoreńska, Schwarzwald, Odenwald, Jura Szwabska, Jezioro Bodeńskie, Neckar, Dunaj, który tu ma swoje źródła. W terenie ta lista zamienia się w zmiany powietrza. Z Mannheim do Feldbergu (1493 m n.p.m.) jedzie się jak z równiny w inny klimat. Ren na zachodzie jest granicą z Francją, Iller na wschodzie z Bawarią, Bodeńskie na południu — wspólnym stołem ze Szwajcarią i Austrią. Gęstość zaludnienia, około 315 osób na km², kłamie: 302 miasta, w większości małe, rozrzucają urbanizację tak, że po dwudziestu minutach autostrady znów jesteś między sadami.
UNESCO zebrało z tego krajobrazu siedem warstw. Klasztor cystersów w Maulbronn (1993) to najkompletniejszy zespół klasztorny na północ od Alp; Johannes Kepler i Hermann Hesse siedzieli tu w ławkach seminarium. Wyspa Reichenau (2000) na Bodeńskim trzyma trzy romańskie kościoły i pamięć o benedyktynach z VIII wieku. Górnogermańsko-retycki limes (2005) ciągnie się jak blizna imperium — centrum informacji stoi w Aalen. Palafity alpejskie (2011) wychodzą z wody w Unteruhldingen i wokół Federsee. Dwa domy Le Corbusiera na Weißenhofsiedlung w Stuttgarcie (2016) wstawiają modernizm między winnice. Jaskinie Jury Szwabskiej w dolinach Ach i Lone (2017) oddały najstarsze rzeźby figuralne ludzkości, w tym Venus vom Hohle Fels sprzed około 40 tysięcy lat. Baden-Baden weszło na listę w 2021 roku jako część „Great Spa Towns of Europe”.
Kto jedzie tylko do Heidelbergu, widzi pocztówkę. Kto dołoży Maulbronn, Hohle Fels i Reichenau, widzi land, który pamięta od epoki lodowej po Le Corbusiera — bez potrzeby sklejania tego w muzealną gadaninę.
Heidelberg pozostaje magnesem z powodów, których nie da się zracjonalizować: ruina zamku z czerwonego piaskowca, Most Stary, Philosophenweg, uniwersytet z 1386 roku. Fryburg kładzie na to katedrę z ażurową wieżą i gęstą sieć bächle, rynsztoków, w które turyści wpadają z regularnością pór roku. Ulm odpowiada najwyszym kościołem świata — wieża Ulmer Münster ma 161,53 metra. Stuttgart, 612 663 mieszkańców na koniec 2024, nie udaje średniowiecza. Udaje, że dolina pełna winorośli i kominów Mercedes-Benz może być jednocześnie stolicą. Mannheim (318 035) i Karlsruhe (309 050) ciągną oś Renu: szachownica ulic, barok, KIT, pierwsze auto Carla Benza. Zamek Hohenzollern nad Hechingen i neogotycki Lichtenstein na krawędzi Jury to te kadry, które na zdjęciach wyglądają jak Bawaria, a należą do Ländle.
Gospodarka, która pracuje ciszej niż jej silniki
W 2024 roku sam eksport towarów z landu wyniósł 240,2 miliarda euro — 15,5 procent niemieckiego wywozu. W pierwszym kwartale 2026 realny PKB urósł o 0,9 procent, inflacja w sierpniu 2026 sięgnęła 2,6 procent. To nie są liczby krainy sielskiej. To liczby krainy, która od dekad wydaje na badania i rozwój więcej niż jakikolwiek inny niemiecki kraj związkowy i regularnie wypada w europejskich rankingach innowacyjności na pierwszym miejscu.
Mercedes-Benz, Porsche, Bosch, ZF, SAP w Walldorfie, software house’y Karlsruhe — to nazwy, które znają nawet ci, co nigdy nie zjedli Spätzle. Prawdziwa tkanka to Mittelstand i tak zwani hidden champions: firmy z miasteczek, których nie ma na pocztówkach, a które trzymają światowy udział w niszowych łożyskach, pompach, maszynach pakujących. Model „schaffe, spare, ned schwätze” (pracuj, oszczędzaj, nie gadaj) brzmi jak karykatura, ale w księgach rachunkowych wciąż działa. Bezrobocie bywa tu strukturalnie niższe niż średnia federalna, choć przemysł samochodowy od 2024 roku odczuwa ochłodzenie zamówień. Lipiec 2026 pokazał spadek produkcji o 1,2 procent i zatrudnienia o 3,1 wobec roku poprzedniego. Land nie jest już beztroskim „Musterländle” z plakatów lat dziewięćdziesiątych. Jest laboratorium, w którym elektromobilność, software i stary metal próbują mieszkać w jednej hali.
Dla podróżnego ta gospodarka ma konkretny skutek. Hotele w Stuttgarcie w tygodniu zjazdu targowego Messe bywają droższe niż w sezonie urlopowym nad Bodeńskim. Pociągi S-Bahn o 7:15 są pełne inżynierów, nie turystów. Muzeum Mercedes-Benz i Muzeum Porsche to nie przyszywane atrakcje — to ołtarze lokalnej religii. Kto przyjeżdża „tylko na zamki”, a zostawia te dwa gmachy na później, wychodzi z landu, nie zrozumiawszy, skąd biorą się pieniądze na odnowę klasztorów.
Kalendarz landu: co kwitnie, gdy inne regiony milczą
Południowy zachód Niemiec nie ma jednego sezonu. Ma cztery osobne kraje, które nakładają się na ten sam obszar.
Wiosna zaczyna się od szparagów w marcu i kwietnia, gdy Markgräflerland i Nizina Górnoreńska wychodzą z zimy wcześniej niż reszta republiki. Heidelberg i Tybinga pachną lipą dopiero później, ale już w kwietniu Stuttgarter Frühlingsfest (w 2026: 18 kwietnia – 10 maja) rozstawia namioty na Cannstatter Wasen. Kwitnienie sadów wokół Jeziora Bodeńskiego, zwłaszcza na wyspie Reichenau i w sadach Meersburga, trwa krótko i nie wybacza spóźnienia.
Lato należy do wody i wysokości. Bodeńskie oferuje kąpiele, statki i Mainau, wyspę kwiatów czynną od marca do listopada. Schwarzwald oddaje Feldberg, Titisee, Schluchsee i wodospady w Tribergu (163 m kaskad). Europa-Park w Rust w 2025 roku, w pięćdziesiątą rocznicę, przebił siedem milionów gości. W upale kolejki do Voltrona i Eurosata uczą pokory. Fryburg latem jest miastem, w którym cień katedry i kieliszek Gutedel wystarczą za program.
Jesień to winobranie i Wasen. Cannstatter Volksfest — drugie ludowe święto Niemiec po Oktoberfest — w 2026 trwa od 25 września do 11 października i ściąga około czterech milionów osób. Weindorf w Stuttgarcie, festyny w Kaiserstuhl i Ortenau, młode wino i Zwiebelkuchen tworzą kalendarz, którego nie da się zastąpić „jesiennym city breakiem”. Mgły nad Neckarem w Heidelbergu o tej porze roku są gęstsze niż jakiekolwiek zdjęcie z Instagrama.
Zima rozdziela land na dwa bieguny. Baden-Baden żyje termami Caracalli i Friedrichsbad, kasynem w Kurhausie i ciszą parku. Schwarzwald otwiera trasy biegowe i stoki wokół Feldbergu, skromniejsze niż alpejskie, ale bliższe i tańsze. Jarmarki — szczególnie we Fryburgu, Esslingen i Stuttgarcie — trzymają jakość rzemiosła, której północne jarmarki czasem już nie mają. Esslingen bywa wymieniany obok Norymbergi, gdy mowa o najgęstszych straganach południa.
Z mojego doświadczenia z miesięcznego przemierzania landu wynika rzecz banalna i zwykle ignorowana: lipiec w Stuttgarcie dusi dolinę, a ten sam lipiec nad Titisee jest urlopem. Grudzień w Baden-Baden jest spektaklem, grudzień w Heilbronn — zwykłym dniem roboczym. Sezon wybiera się nie według landu, tylko według piętra wysokości i odległości od Renu.
Jak ułożyć trasę, żeby nie zgubić połowy krainy
Z Polski najszybsza nitka to lot LOT-em z Warszawy do Stuttgartu (STR): około 1 godziny 50 minut, codziennie. Lotnisko leży na południu miasta, S2 i S3 dowożą do Hauptbahnhof w pół godziny. Alternatywy: Frankfurt i dalej ICE do Mannheim lub Stuttgartu; Karlsruhe/Baden-Baden (FKB) dla Baden-Baden i północnego Schwarzwaldu; Bazylea-Mulhouse dla Fryburga i południa. Pociąg z Warszawy przez Berlin to 11–14 godzin i ma sens, gdy ktoś zbiera krajobraz, nie minuty. Samochód z południowej Polski przez Czechy i Bawarię, z reszty kraju przez A4 i A81, daje wolność, którą tutejsze doliny nagradzają, a korki na A8 karzą.
Na miejscu Deutschland-Ticket (bilety regionalne w całych Niemczech) wystarcza na S-Bahn, Regional-Express i większość autobusów. ICE między Stuttgartem, Mannheim, Karlsruhe i Ulm jeździ często, ale nie wchodzi w ten bilet. Wynajem auta opłaca się, gdy w programie są Hohenzollern, Maulbronn, Jura i przełęcze Schwarzwaldu w jednym tygodniu. W centrach Fryburga, Heidelberg i Tübingen auto jest kulą u nogi.
Dla początkującego wystarczy oś trzech dni: Stuttgart (muzea motoryzacji, wieża telewizyjna, winnice pod miastem) — Heidelberg — Baden-Baden albo Fryburg. Dla kogoś, kto już widział zamek na pocztówce, lepsza jest pętla: Maulbronn — Ludwigsburg (barokowa rezydencja) — Hohenzollern — Tybinga — Reichenau — Feldberg — Europa-Park albo nie. Europa-Park zjada cały dzień i psuje rytm, jeśli ktoś jedzie „przy okazji”.
W naszej praktyce zetknęliśmy się z przypadkiem, gdy para z Krakowa zarezerwowała tydzień w Stuttgarcie w maju, „żeby zwiedzić cały land”. Do Heidelbergu dojechali. Do Fryburga — już nie, bo po ośmiu godzinie w Mercedes-Benz Museum i Porsche Museum nie mieli nóg. Schwarzwald zobaczyli z autostrady A5 jako ciemniejszy pas na horyzoncie. Po powrocie opowiadali, że „Badenia to takie niemieckie Detroit z zamkiem”. Szkoda była nie w krajobrazie, tylko w siatce: jeden hotel bazowy w stolicy zabija południe landu. Dwa noclegi — Stuttgart i Fryburg albo Konstancja — ratują całość.
Początkujący może spokojnie zostać przy kolei i trzech miastach. Zaawansowany powinien wstać wcześnie na Philosophenweg, potem zjechać do Speyer już poza landem albo odwrotnie: zostawić dzień na jaskinie Lonetal i zamek Lichtenstein, które przewodniki pakują na koniec, a które są jednymi z niewielu miejsc w Europie, gdzie trzyma się w ręku (za szkłem) figurkę starszą niż piramidy.
Powszechne błędy, które psują pierwszy wyjazd
Większość pomyłek nie wynika z braku mapy, tylko z fałszywego obrazu „południowych Niemiec” sklejonego z Bawarii.
- Pakowanie Oktoberfestu do Baden-Baden. Cannstatter Volksfest jest szwabski, piwny i ludowy, ale to nie Monachium. Stroje bywają, ale land nie żyje lederhose. Kto jedzie „na piwo jak w Bawarii”, omija wino, które jest tu ważniejsze.
- Jeden tydzień, jeden hotel, cały land. Od Mannheim do Konstancji jest ponad 250 kilometrów i zmiana klimatu. Baza w jednym mieście odcina albo Jurę, albo Ren.
- Schwarzwald „przy okazji z autostrady”. Las zaczyna się, gdy zjedziesz z A5 na wąskie drogi B31 i B500 (Schwarzwaldhochstraße). Widok z pasa ruchu to nie Czarny Las, to ściana drzew.
- Tort szwarcwaldzki z dworcowej cukierni jako sprawdzian. Prawdziwy Schwarzwälder Kirschtorte zawiera kirschwasser. Bez alkoholu to tylko czekolada ze śmietaną i wiśniami.
- Ignorowanie niedzieli i świąt landowych. Trzech Króli (6 stycznia) jest tu dniem wolnym, inaczej niż w Berlinie. W niedzielę małe winnice i piekarnie w wioskach bywają zamknięte. Katedra we Fryburgu i termy pracują, supermarket przy stacji benzynowej — nie zawsze.
- Mylenie Baden-Baden z całym landem. Uzdrowisko jest szlifowane, drogie i piękne. Nie reprezentuje Tybingi, Heilbronn ani robotniczych dzielnic Mannheim.
Żaden z tych błędów nie jest grzechem. Każdy jednak zostawia w pamięci inland, którego nie było: albo za bardzo bawarski, albo za bardzo kuracyjny, albo za bardzo przemysłowy. Land jest tym wszystkim naraz i dlatego karze skróty.
Pytania, które wracają przed biletem
Czy wystarczy dowód osobisty? Tak. Polska jest w Schengen, kontrola graniczna nie istnieje. ETIAS, wdrażany jesienią 2026, dotyczy obywateli państw trzecich zwolnionych z wiz, nie Polaków.
Czy da się porozumieć po angielsku? W Heidelbergu, Stuttgarcie, KIT w Karlsruhe i hotelach Baden-Baden — tak. W Gasthausie na Jurze Szwabskiej kelnerka może odpowiedzieć szwabskim i uśmiechem. Kilka zdań po niemiecku zmienia jakość dnia bardziej niż jakikolwiek przewodnik.
Ile dni ma sens? Weekend wystarcza na Heidelberg plus jedno miasto. Pięć dni otwiera Schwarzwald albo Bodeńskie. Dziesięć dni pozwala nie wybierać między winem, zamkami i silnikami. Kto ma trzy dni i upór, niech nie robi pętli 800 kilometrów.
Czy Europa-Park „wchodzi” w zwiedzanie landu? Dla rodzin z dziećmi — tak, i to jako główny cel. Dla kogoś po śladach Hessego, limesu i pinota — nie. Park w Rust jest światowej klasy (rekord 7 milionów gości w 2025), ale leży obok opowieści, nie wewnątrz niej.
Gdzie jest „prawdziwe” Ländle, skoro wszystko jest autentyczne? W markecie w Heilbronn o 17:00, gdy ktoś kupuje Maultaschen na kolację. Na ścieżce winnic nad Stuttgartem, skąd widać jednocześnie kominy i rzędy krzewów. W Maulbronn, gdy po zamknięciu kasy zostaje echo krużganka. Autentyczność nie mieszka w jednym kodzie pocztowym.
Checklista przed wyjazdem — i dzień po powrocie
Poniższa lista nie zastępuje biletu. Służy do sprawdzenia, czy plan na Badenii-Wirtembergii nie jest przypadkiem planem na inną krainę.
- Czy w itinerarium jest przynajmniej jedno miejsce badeńskie i jedno wirtemberskie? Jeśli nie — jedziesz w połowę landu.
- Czy noclegi stoją w dwóch bazach, a nie w jednej? Stuttgart + Fryburg albo Heidelberg + Konstancja działają lepiej niż tydzień w centrum stolicy.
- Czy sprawdziłeś święta landowe (6 stycznia, Boże Ciało, 3 października) i niedzielny rytm sklepów?
- Czy w planie jest coś, co nie jest zamkiem: winnica, jaskinia, muzeum motoryzacji, termy albo zwykły Gasthaus ze Spätzle?
- Czy trasa kolejowa nie udaje, że dojedzie na Feldberg i do Hohenzollern bez autobusu albo auta?
- Czy Europa-Park, jeśli jest, ma własny dzień, a nie „popołudnie po katedrze”?
- Czy umiesz zamówić Maultaschen, Käsespätzle i kieliszek Trollingera albo Spätburgundera bez otwierania translatora w ostatniej sekundzie?
- Po powrocie: czy potrafisz powiedzieć, czym Badeńczyk różni się od Szwaba, nie uciekając w żart o dialekcie? Jeśli nie — land jeszcze na ciebie czeka.
Land, który powstał o 12:30 pewnego kwietniowego piątku, wciąż jest w budowie. Premier się zmienia, silniki w Untertürkheim uczą się ciszy elektrycznej, a Trollinger i Gutedel dojrzewają na tych samych stokach co za czasów cystersów. Kto wraca stąd z jednym zdjęciem zamku, ma suvenir. Kto wraca z dwiema nazwami na ustach — Baden i Württemberg — ma początek rozmowy, której nie da się skończyć na dworcu.
Dodaj komentarz