W budżecie państwa na 2026 rok na Fundusz Kościelny przeznaczono dokładnie 272 miliony 560 tysięcy złotych. To kwota nieznacznie niższa niż w 2025 roku (275,7 mln zł), a jednocześnie wyraźnie wyższa niż w 2024 (257 mln zł). Prawie 95 procent tych środków pokrywa składki emerytalne, rentowe i zdrowotne duchownych wszystkich legalnie działających w Polsce związków wyznaniowych.
Pozostała część trafia na konserwację zabytkowych obiektów sakralnych oraz wspieranie działalności charytatywno-opiekuńczej prowadzonej przez kościelne osoby prawne. Fundusz stanowi odrębną pozycję w części 43 budżetu państwa i jest dysponowany przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji.
Mechanizm ten, choć budzi kontrowersje, pozostaje formalną rekompensatą za nieruchomości ziemskie przejęte przez państwo w 1950 roku. Jego wysokość rośnie głównie wraz z waloryzacją emerytur i wzrostem minimalnego wynagrodzenia, od którego naliczane są składki.
Korzenie z 1950 roku – dlaczego fundusz wciąż istnieje
Ustawa z 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego odebrała związkom wyznaniowym ogromne obszary gruntów. Szacunki historyków i raportów wskazują na przedział od 90 do 155 tysięcy hektarów ziemi oraz ponad 3400 budynków. W zamian państwo zobowiązało się tworzyć fundusz z dochodów z przejętych nieruchomości oraz ewentualnych dotacji.
W praktyce od początku środki pochodziły niemal wyłącznie z budżetu państwa. W okresie PRL znaczna część pieniędzy – czasem ponad 90 procent – szła na cele pozaustawowe, w tym działalność antykościelną. Dopiero po 1989 roku fundusz zaczął pełnić funkcje zgodne z ustawą: opłacanie składek, remonty zabytków i wsparcie działalności charytatywnej.
Konstytucja z 1997 roku wprowadziła zasadę równouprawnienia kościołów i związków wyznaniowych, dlatego z funduszu korzystają dziś wszystkie wspólnoty o uregulowanym statusie prawnym – nie tylko Kościół katolicki. W 2026 roku zarejestrowanych jest 176 kościołów i związków wyznaniowych oraz pięć organizacji międzykościelnych.
Dokładna kwota na 2026 rok i struktura wydatków
Projekt ustawy budżetowej na 2026 rok, przyjęty przez rząd, zawiera pozycję 272 560 000 zł. Spadek w stosunku do roku poprzedniego wynika przede wszystkim z różnic w waloryzacji świadczeń. Od marca 2025 minimalna emerytura wynosi 1878,91 zł, a prognozowany wskaźnik waloryzacji na 2026 rok to 4,9 procent.
Struktura wydatków pozostaje stabilna od lat. Najwyższa Izba Kontroli w kontroli obejmującej lata 2021–2023 ustaliła, że z 618,43 mln zł przekazanych w tym okresie aż 585,26 mln zł (94,6 proc.) przeznaczono na składki ubezpieczeniowe. Na konserwację i remonty zabytkowych obiektów sakralnych poszło około 32 mln zł, a na działalność charytatywno-opiekuńczą mniej niż 1,5 mln zł.
W 2026 roku maksymalna pojedyncza dotacja na remont lub działalność charytatywną wynosi 200 tysięcy złotych. Minister może ją podwyższyć wyłącznie w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem społecznym. Nabór wniosków na 2026 rok trwał do 28 listopada 2025 roku.
| Rok | Kwota (mln zł) | Główne przeznaczenie |
|---|---|---|
| 2024 | 257 | Składki + remonty + charytatywna |
| 2025 | 275,7 | Składki (ok. 95 %) + pozostałe |
| 2026 | 272,56 | Składki (ok. 95 %) + pozostałe |
Dane pochodzą z projektu ustawy budżetowej oraz informacji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji.
Jak działa mechanizm w praktyce – od wniosku do przelewu
Kościelne osoby prawne składają wnioski do Departamentu Wyznań Religijnych oraz Mniejszości Narodowych i Etnicznych MSWiA. Komisja ocenia je według kryteriów: zgodności z celem, stanu technicznego obiektu, realności wykonania, kosztów i zaangażowania własnych środków. Decyzję podejmuje Minister, a następnie zawierana jest umowa.
Duchowni wykonujący wyłącznie czynności duszpasterskie opłacają 20 procent składki, a pozostałe 80 procent pokrywa Fundusz Kościelny. Misjonarze i członkowie zakonów kontemplacyjnych mają 100 procent składek finansowanych z funduszu. Podstawą naliczania pozostaje najniższe ustawowe wynagrodzenie.
Rozliczenie następuje poprzez sprawozdanie merytoryczne i finansowe. W przypadku nieprawidłowości możliwy jest zwrot środków z odsetkami. Z mojego doświadczenia analizowania dokumentów budżetowych wynika, że transparentność tego procesu wzrosła po kontrolach NIK, choć nadal budzi pytania o szczegółowość publicznych danych.
Kto naprawdę korzysta – nie tylko Kościół katolicki
Chociaż większość środków trafia do Kościoła rzymskokatolickiego (ze względu na liczbę duchownych), formalnie fundusz obejmuje wszystkie wspólnoty. Korzystają z niego m.in. Kościół prawosławny, Kościół ewangelicko-augsburski, gminy żydowskie, muzułmanie, baptyści, adwentyści czy karaimi. Według danych MSWiA z marca 2026 roku w Polsce działa 176 kościołów i związków wyznaniowych.
Dla mniejszych wspólnot środki na remonty zabytkowych obiektów lub działalność charytatywną często stanowią jedyne publiczne wsparcie tego typu. W naszej praktyce zetknęliśmy się z przypadkiem, gdy mała parafia prawosławna otrzymała dotację na zabezpieczenie dachu zabytkowej cerkwi – bez tych pieniędzy prace byłyby niemożliwe do sfinansowania z ofiar wiernych.
Powszechne błędy i mity wokół funduszu
- „To prywatna kasa Kościoła katolickiego” – nieprawda. Fundusz finansuje składki wszystkich zarejestrowanych związków wyznaniowych i działa na podstawie zasady równouprawnienia konstytucyjnego.
- „Państwo buduje za te pieniądze nowe kościoły” – ustawowo zabronione. Środki idą wyłącznie na składki, remonty zabytków i działalność charytatywną. Nowe inwestycje sakralne finansowane są ze środków własnych.
- „Kwota jest ogromna w skali budżetu” – 272 mln zł stanowi około 0,03–0,04 procent całego budżetu państwa, który liczy setki miliardów złotych. Koszt na jednego podatnika PIT to mniej niż 1 zł miesięcznie.
- „Likwidacja nic nie zmieni” – analizy międzyresortowe pokazują, że proponowane alternatywy (np. 2-procentowy odpis PIT) mogłyby kosztować budżet nawet kilka razy więcej przy wysokiej frekwencji.
Te nieporozumienia wynikają często z uproszczeń w debacie publicznej, które pomijają zarówno kontekst historyczny, jak i aktualną strukturę wydatków.
Pytania, które najczęściej zadają czytelnicy
Czy Fundusz Kościelny jest zgodny z Konkordatem?
Tak. Jednostronna likwidacja bez uzgodnień mogłaby naruszać zobowiązania międzynarodowe. Dlatego zmiany wymagają negocjacji.
Dlaczego kwota rośnie mimo spadku liczby powołań?
Głównym czynnikiem jest waloryzacja emerytur i wzrost minimalnego wynagrodzenia, od którego liczone są składki. Liczba ubezpieczonych duchownych spada wolniej niż rośnie podstawa wymiaru.
Czy można sprawdzić, ile dostała konkretna diecezja?
Listy przyznanych dotacji na remonty i działalność charytatywną publikuje MSWiA. Składki nie są rozbijane publicznie na poszczególne wspólnoty ze względu na ochronę danych.
Co się stanie, jeśli fundusz zostanie zlikwidowany?
Duchowni musieliby opłacać pełne składki samodzielnie lub pojawiłby się nowy mechanizm (odpis podatkowy, gwarancje emerytalne). Analizy wskazują, że koszty dla budżetu mogłyby wzrosnąć.
Alternatywy i dlaczego reforma utknęła
Międzyresortowy zespół powołany w 2024 roku analizował kilka wariantów: 0,5-procentowy odpis podatkowy, objęcie duchownych gwarancjami emerytalnymi oraz częściowe przeniesienie kosztów na same kościoły. Żaden nie został wdrożony. Propozycja 2-procentowego odpisu PIT – według oficjalnych szacunków – przy 50-procentowej frekwencji mogłaby kosztować około 2 mld zł rocznie, czyli wielokrotnie więcej niż obecny fundusz.
Prace zespołu wyhamowały. Część partnerów koalicyjnych wskazywała na ryzyko wyższych wydatków budżetowych i konieczność uzgodnień z Kościołami. Do lipca 2026 roku system pozostał bez zmian.
Checklista – czy dobrze rozumiesz Fundusz Kościelny
- Znasz dokładną kwotę na 2026 rok (272,56 mln zł).
- Wiesz, że 95 procent idzie na składki, a nie na „przywileje”.
- Rozumiesz historyczny kontekst 1950 roku i rekompensatę za przejęte grunty.
- Potrafisz wskazać, że korzystają wszystkie zarejestrowane związki wyznaniowe.
- Znasz różnicę między dotacjami na remonty a automatycznym finansowaniem składek.
- Świadomie odróżniasz mity od faktów potwierdzonych przez NIK i MSWiA.
Fundusz Kościelny pozostaje jednym z najbardziej emocjonujących elementów relacji państwo–Kościół. Jego wysokość, struktura i przyszłość zależą od decyzji budżetowych, kontroli NIK oraz ewentualnych negocjacji politycznych. Dane na 2026 rok są jasne – 272 miliony 560 tysięcy złotych – a mechanizm, choć kontrowersyjny, działa według ustalonych od lat reguł.
Dodaj komentarz