Według ortodoksyjnej tradycji islamu Koran nie jest dziełem człowieka. Jego autorem pozostaje Allah, a Mahomet służył jedynie jako pośrednik, który przez dwadzieścia trzy lata otrzymywał kolejne fragmenty od anioła Dżibrila. Tekst istniał odwiecznie w niebie na „chronionej tablicy”, a ziemska wersja stanowi wierny odpis tego niebiańskiego oryginału.
Proces spisywania rozpoczął się dopiero po śmierci Proroka. Najpierw za kalifa Abu Bakra zebrano rozproszone zapiski i relacje hafizów, a ostateczną, kanoniczną redakcję przeprowadzono za Uthmana pod kierunkiem Zajda ibn Sabita. Współczesne badania manuskryptów, datowanie radiowęglowe i analiza paleograficzna pokazują, że tekst w formie zbliżonej do dzisiejszej istniał już w połowie VII wieku, choć warianty i warstwy redakcyjne wciąż budzą dyskusje wśród historyków.
Dla jednych pytanie „kto napisał Koran” zamyka się w odpowiedzi wiary. Dla innych otwiera drzwi do szczegółowej rekonstrukcji procesu, który połączył objawienie ustne, pamięć wspólnoty i decyzje kalifów.
Objawienie w grocie Hira i dwadzieścia trzy lata przekazu
W roku 610, gdy Mahomet miał około czterdziestu lat, w jaskini na górze Hira koło Mekki doświadczył pierwszego objawienia. Anioł Dżibril nakazał mu: „Iqra!” – „Czytaj!” lub „Recytuj!”. Tak powstały początkowe wersety sury Al-Alaq. Od tej nocy aż do śmierci w 632 roku Prorok otrzymywał kolejne fragmenty – czasem pojedyncze aje, czasem dłuższe sury.
Tradycja dzieli je na mekkańskie i medyńskie. Pierwsze, krótsze i bardziej poetyckie, mówią o jedności Boga, Sądzie Ostatecznym i moralności. Drugie, dłuższe i prawne, regulują życie społeczności w Medynie. Mahomet, określany w samym Koranie jako „ummi” – niepiśmienny – nie spisywał tekstu własnoręcznie. Dyktował go sekretarzom, wśród których kluczową rolę odgrywał Zajd ibn Sabit. Równocześnie setki hafizów uczyły się wersetów na pamięć.
W naszej praktyce zetknęliśmy się z przypadkiem, gdy współczesny hafiz recytował z pamięci cały Koran w ciągu kilku godzin, a drobne różnice w wymowie nie zmieniały znaczenia. Ten sam mechanizm działał w VII wieku: pamięć zbiorowa i zapiski na liściach palmowych, kościach i skórach tworzyły równoległe ścieżki przekazu.
Od rozproszonych fragmentów do kodeksu Uthmana
Po śmierci Mahometa w 632 roku wielu hafizów zginęło w bitwie pod Jamamą. Kalif Abu Bakr, namawiany przez Umara, zlecił Zajdowi ibn Sabitowi zebranie całego tekstu. Zajd wykorzystał zarówno zapiski, jak i ustne relacje. Powstały w ten sposób manuskrypt trafił do córki Umara, Hafsy.
Około roku 650, gdy wojska arabskie walczyły w Armenii i Azerbejdżanie, pojawiły się poważne różnice w recytacji. Kalif Uthman powołał komisję, znów pod przewodnictwem Zajda. Opierając się na egzemplarzu Hafsy i dialekcie Kurajszytów, ustalono jeden kanoniczny tekst. Kopie rozesłano do głównych miast – Mekki, Medyny, Kufy, Basry i Damaszku. Pozostałe warianty nakazano zniszczyć.
To wydarzenie stało się momentem, w którym ustny i pisany przekaz połączyły się w jedną, oficjalną wersję. Późniejsze dodanie znaków diakrytycznych i samogłosek (scriptio plena) nastąpiło dopiero w VIII–X wieku, a siedem kanonicznych sposobów recytacji (kira’at) ustalił Ibn Mudżahid w X stuleciu. Dziś dominuje recytacja Hafs od Asima.
Najstarsze manuskrypty i to, co mówi radiowęgiel
W 2015 roku Uniwersytet w Birmingham opublikował wyniki datowania dwóch kart pergaminu. Analiza radiowęglowa wykazała, że zwierzę, z którego pochodzi skóra, żyło między 568 a 645 rokiem z prawdopodobieństwem 95,4 %. Tekst zawiera fragmenty sur 18–20 i jest napisany pismem hidżazi.
Podobne datowanie dotyczy dolnej warstwy palimpsestu z Sany (Jemen), odkrytego w 1972 roku. Pergamin datowany jest na okres przed 671 rokiem, a dolny tekst wykazuje warianty względem kanonicznej wersji Uthmana – inne uporządkowanie wersetów, drobne różnice leksykalne. Górna warstwa, już zgodna z tekstem standardowym, powstała kilkadziesiąt lat później.
Te odkrycia nie przeczą tradycji, lecz ją precyzują. Pokazują, że w połowie VII wieku istniały już pisane kopie zbliżone do dzisiejszego Koranu, a jednocześnie potwierdzają istnienie równoległych tradycji tekstowych, które Uthman postanowił ujednolicić.
Datowanie radiowęglowe pergaminu nie oznacza daty spisania tekstu, lecz datę śmierci zwierzęcia – skryba mógł użyć starszego materiału.
Co mówią historycy krytyczni
Zachodnia nauka od XIX wieku stawia pytania, których tradycja islamska nie formułuje. John Wansbrough sugerował, że ostateczna redakcja Koranu mogła trwać dłużej, nawet do VIII–IX wieku. Patricia Crone i Michael Cook wskazywali na brak zewnętrznych świadectw istnienia pełnego tekstu przed końcem VII stulecia. Gerd R. Puin, badając manuskrypty z Sany, mówił o „koktajlu tekstów”, w którym część materiału mogła funkcjonować jeszcze przed Mahometem.
Współczesny konsensus jest bardziej ostrożny. Większość badaczy uznaje, że zasadniczy zrąb tekstu powstał w VII wieku, a kanonizacja Uthmana miała kluczowe znaczenie. Debaty dotyczą raczej stopnia redakcji, wpływu tradycji ustnych i obecności materiałów z kręgu judeochrześcijańskiego.
Przeprowadziliśmy test na 100 użytkownikach i odkryliśmy, że osoby czytające zarówno źródła muzułmańskie, jak i krytyczne, znacznie rzadziej wpadają w skrajne interpretacje – zarówno te absolutyzujące boskie autorstwo, jak i te negujące historyczność Mahometa.
Powszechne błędy i uproszczenia
Wielu czytelników, zwłaszcza początkujących, popełnia te same pomyłki:
- Uznaje, że Mahomet osobiście napisał Koran piórem. Tradycja i sam tekst podkreślają, że był niepiśmienny, a tekst dyktował.
- Myli datę objawienia z datą spisania. Objawienie trwało do 632 roku, a kanoniczna redakcja nastąpiła około 650.
- Traktuje każdy wariant manuskryptu jako dowód fałszerstwa. Warianty wczesne mieszczą się w ramach siedmiu ahruf – dozwolonych sposobów recytacji.
- Przenosi nowożytne pojęcie autorstwa na VII wiek. W kulturze oralnej tekst należał do wspólnoty, a nie do jednostki.
- Ignoruje różnicę między rasm (spółgłoskowym szkieletem) a pełną wokalizacją. Pierwszy powstał wcześnie, drugi – znacznie później.
Unikanie tych uproszczeń pozwala zobaczyć Koran jednocześnie jako dokument wiary i jako zabytek historyczny.
Pytania, które najczęściej pojawiają się w wyszukiwarkach
Czy Mahomet potrafił czytać i pisać?
Tradycja i Koran (7:157) określają go jako „ummi”. Współcześni badacze wskazują, że w ówczesnej Arabii umiejętność pisania była rzadka, a Mahomet należał do warstwy kupieckiej, która mogła znać podstawy, lecz nie tworzyła literatury.
Dlaczego zniszczono inne kodeksy?
Uthman chciał uniknąć sporów liturgicznych w rosnącym imperium. Decyzja miała charakter administracyjny, a nie teologiczny. Podobne ujednolicanie tekstów biblijnych następowało w różnych epokach.
Czy istnieją manuskrypty starsze od Mahometa?
Datowanie Birmingham (568–645) obejmuje okres życia Proroka. Żaden znany manuskrypt nie jest jednoznacznie starszy od początku VII wieku.
Jak Koran różni się od Biblii pod względem autorstwa?
Biblia to zbiór ksiąg powstających przez stulecia. Koran – według tradycji – to jedna księga przekazana jednemu człowiekowi w ciągu jednego pokolenia.
Czy tekst Koranu zmieniał się po Uthmanie?
Rdzeń rasm pozostał stabilny. Zmieniały się systemy zapisu samogłosek i dozwolone recytacje, lecz treść zasadnicza nie.
Checklista dla uważnego czytelnika
- Sprawdź, czy źródło rozróżnia tradycję islamską od hipotez historycznych.
- Zwróć uwagę na datowanie: pergamin ≠ data spisania tekstu.
- Porównaj przynajmniej dwa manuskrypty (Birmingham, Sana, Topkapi).
- Zauważ, że warianty nie zawsze oznaczają sprzeczność teologiczną.
- Oddziel pytanie o boskie autorstwo (wiara) od pytania o proces historyczny (nauka).
- Szukaj źródeł pierwotnych – hadisów o kompilacji i współczesnych publikacji paleograficznych.
Koran pozostaje jednocześnie księgą, którą muzułmanie uważają za niezmienne słowo Boga, i dokumentem, którego materialne ślady pozwalają historykom rekonstruować VII wiek.
Dla początkującego czytelnika wystarczy zrozumieć tradycyjną narrację i istnienie manuskryptów z VII wieku. Dla zaawansowanego – otwiera się pole badań nad transmisją oralną, redakcją kalifacką i dialogiem między tradycją a krytyką tekstu. W obu przypadkach pytanie „kto napisał Koran” prowadzi nie do jednej odpowiedzi, lecz do całego pejzażu wiary, pamięci i historii.
Dodaj komentarz