GŁÓWNE KIERUNKI W LITERATURZE I SZTUCE PRZEŁOMU XIX I XX W.DEKADENTYZM – prąd w literaturze i sztuce europejskiej schyłku XIX w. oraz w obyczajowo-artystycznym stylu epoki określający pesymistyczną, indywidualistyczną postawę człowieka, poczucie bierności, słabości, buntu przeciw mieszczaństwu. Nazwa pochodzi z utworu Niemoc Paula Verlaine'a: Jam Cesarstwo u schyłku wielkiego konania (franc. decadence – schyłek). Dekadenci kreowali nowy model twórcy wyobcowanego ze świata i przekonanego o własnej niemocy, odwoływali się do filozofii Schopenhauera i byli przekonani o kryzysie prawdy i moralności (nihilizm moralny). Poza tym wyznawcy tego kierunku absolutyzowali sztukę, uznawali ją za cel sam w sobie (sztuka dla sztuki).  Paul Verlaine
NATURALIZM – w malarstwie oznaczał fotograficzną dokładność i maksymalne zbliżenie do natury. Twórcy: Jan Matejko, Stanisław Wyspiański, Maksymilian i Aleksander Gierymscy, Artur Grotger, Wojciech Kossak. W literaturze – tendencja do maksymalnie wiernego odzwierciedlania natury. Prekursorzy to: Gustaw Flaubert, Edmund i Jules Goncourtowie, Emil Zola. Inni twórcy: na świecie – Guy de Maupassant, John Steinbeck, Ernest Hemingway; w Polsce – Antoni Sygietyński, Stefan Żeromski, Władysław Reymont, Gabriela Zapolska, Jan Kasprowicz. Charakterystyczne dla naturalistów było ujęcie człowieka jako istoty kierującej się instynktami i nieróżniącej się niczym od zwierzęcia. Literatura naturalistyczna poddawała obserwacji człowieka, jako istotę biologiczną; był on obiektem badań naukowych. Pisarz przyjmował postawę naukowca, odwoływał się do teorii Darwina i Hipolita Taine'a i był skrajnie obiektywny. Cechy w literaturze: – | brak komentarza odautorskiego; | – | brak moralistyki; | – | ograniczenie fikcji na rzecz dokumentu; | – | poszerzenie tematyki o zjawiska patologiczne, opisy marginesu społecznego; | – | drastyczne słownictwo, żargon; | – | pesymizm; | – | teoria dziedziczenia, doboru naturalnego, walka o byt – wynikało to z traktowania społeczeństwa jako organizmu biologicznego, a człowieka jako istoty biologicznej kierującej się instynktem (silniejsze organizmy dominują; prawo dżungli); | – | człowiekiem kierują popędy, instynkty; | – | rzeczywistość ukazana bez jakichkolwiek upiększeń; | – | lubowanie się w "brzydkich" tematach; | – | ukazywanie anomalii społecznych; | – | erotyka sprowadzona do biologizmu; | – | analiza psychologiczna bohatera. |
IMPRESJONIZM – kierunek w sztuce powstały we Francji na przełomie lat 60. i 70. XIX w., dokładnie w 1874 r., kiedy Claude Monet zorganizował wystawę odrzuconych obrazów, wśród których znalazło się m.in. dzieło Impresja – wschód słońca Impresjoniści: na świecie – Alfred Sisley, Paul Cezanne, August Renoir; w Polsce – Józef Pankiewicz, Władysław Podkowiński, Leon Wyczółkowski.Cechy w sztuce: – | plenerowość; | – | subiektywizm; | – | wzbudzanie emocji; | – | rozjaśnienie kolorów; | – | pryzmat (kolory tęczy); | – | przedmioty malowane nie na podstawie wiedzy, ale tak, jak wyglądają w danej chwili; | – | ukazanie wielości świateł; | – | wyeliminowanie czerni, zatarcie konturów; | – | nastrojowość, pominięcie szczegółów; |
w literaturze (dodatkowo): – | nastrojowość; | – | muzyczność (onomatopeje); | – | barwne opisy; | – | tematyka przyrodnicza. |

| 
| Claude Monet | Claude Monet, Impresja – wschód słońca | 
| 
| Leon Wyczółkowski, Autoportret | Leon Wyczółkowski, Rybacy brodzący | 
| 
| August Renoir | Renoir August, Bal w Le Moulin de la Galette |
SECESJA – (z łac. oddzielenie) styl w sztuce modernistycznej i kulturze powstały w Wiedniu, chodziło w nim o odłączenie się młodych twórców od martwej sztuki eklektyzmu (czyli sztuki łączącej różne prądy i tendencje). Jej istotą było dążenie do stylowej jedności sztuki dzięki łączeniu działań w różnych jej dziedzinach. Kierunek przetrwał tylko dziesięć lat – od 1895 r. do 1905 r., ale bardzo szybko rozprzestrzenił się w różnych krajach Europy. Jej przedstawiciele to: na świecie – Henri de Toulouse-Lautrec, Paul Gaugen, Edward Munch, Gustaw Klimat, Alfons Mucha; w Polsce – Stanisław Wyspiański. Cechy: – | giętka, wijąca się, układająca się w miękki kontur linia; | – | płaskość, brak głębi i światłocienia; | – | wzorowanie się na drzeworytach japońskich; | – | motywy roślinne i zwierzęce; | – | pastelowe barwy. |

| 
| Stanisław Wyspiański, Autoportret | Okładka magazynu "Chimera" | 
| 
| Stanisław Wyspiański, Caritas | Detal secesyjnej kamienicy we Lwowie |
PARNASIZM – nazwa pochodzi od słowa Parnas – w mitologii greckiej było to miejsce zamieszkania muz. Był to kierunek w poezji francuskiej między romantyzmem a symbolizmem, który w reakcji na formalną niedbałość romantyzmu postulował erudycyjną opisowość i precyzyjną formę. Wywodził się z hasła sztuka dla sztuki. Nazwa pochodzi bezpośrednio od tytułu antologii poetów francuskich Parnas współczesny wydanej na przełomie lat 60. i 70. XIX w. Przedstawiciele to: Teofil Gautier, Charles-Maria Leconte de Lisle, Jose-Maria Heredia, Sully Pruthomme. Cechy:
– | najważniejsza jest zewnętrzna doskonałość formy; | – | ozdobność; | – | antyromantyzm (niechęć do liryzmu, emocjonalizmu, bezpośrednich wyznań); | – | obiektywizm; | – | liryka opisowa; | – | nawiązanie do antyku i kultur egzotycznych; | – | sztuka dla sztuki, dla samego piękna, najważniejsze są wrażenia estetyczne. |
SYMBOLIZM – kierunek w literaturze i sztuce rozwijający się na przełomie XIX i XX w. Odwoływał się do intuicji, przeżyć emocjonalnych i stanów mistycznych jako środków poznania, dążył do wyrażenia treści filozoficznych, psychologicznych i metaforycznych za pomocą środków artystycznych. Podstawowym środkiem wyrazu był symbol. Tęsknotą symbolistów było wyrażenie tego, co niewyrażalne. Ich utwory sugerowały, nie mówiły wprost. Przedstawiciele symbolizmu to: w malarstwie na świecie – Odilon Redon, G. Moreau, Paul Gauguin; w malarstwie w Polsce – Jacek Malczewski, W. Podkowiński, Stanisław Wyspiański; w literaturze na świecie – Charles Baudelaire, Artur Rimbaud, Paul Verlaine; w literaturze w Polsce – Tadeusz Miciński, Jan Kasprowicz, Kazimierz Przerwa-Tetmajer; w rzeźbie w Polsce – Xawery Dunikowski. Tadeusz Miciński
Cechy w malarstwie: – | przeciwstawienie się impresjonizmowi; | – | wyrażanie wartości duchowych; | – | deformowanie barwy i linii (co wyrażało symboliczne znaczenie przedmiotu); | – | brak naśladowania rzeczywistości; | – | niejednoznaczność, sugerowanie uczuć, ukryte sensy; | – | bogactwo barw, świateł i cieni; |
w literaturze: – | poezja środkiem poznania istoty bytu; | – | odrzucenie racjonalizmu; | – | bardzo ważny nastrój, często posępny, ponury; | – | światopogląd dekadencki; | – | negacja rygorów formalnych; | – | synestezja (np. doznawanie pod wpływem określonych dźwięków nie tylko wrażeń słuchowych, lecz także wrażeń określonej barwy, odczuwanie zimna, ciepła itp.); | – | ukazywanie marzeń, snów, podświadomości; | – | eliminacja opisowości, zamiast opisu – symbol; | – | odrzucenie programowości i tendencyjności; | – | nastrojowość, wieloznaczność refleksji. |

| 
| Jacek Malczewski, Melancholia | Jacek Malczewski, Autoportret z paletą | 
| 
| Jacek Malczewski, Błędne koło | Jacek Malczewski, Śmierć I |
EKSPRESJONIZM – kierunek w literaturze i sztuce w latach trzydziestych XX w., rozwinął się w Niemczech, jednak jego początki widoczne są już u wielkich twórców schyłku XIX w.: Vincenta van Gogha, Edwarda Muncha, Jamesa Ensora i Paula Gauguina. Miał różne odgałęzienia teoretyczne – wspólne dla nich było jednak traktowanie dzieła jako subiektywnego wyrazu przeżyć wewnętrznych twórcy. Był w opozycji głównie wobec: impresjonizmu i naturalizmu. Przedstawiciele to: w malarstwie na świecie – Franz Marc, August Macke; w malarstwie w Polsce – Jerzy Hulewicz (redaktor czasopisma Zdrój), Margarete i Stanisław Kubiccy; w literaturze na świecie: August Strinberg.
Cechy w literaturze: – | przedstawiał jaskrawe stany psychiczne; | – | celem było wyrażenie przeżyć (ekspresja znaczy wyrażenie); | – | zmieszane style i gatunki; | – | nawiązanie do sztuki ludowej i średniowiecza; | – | subiektywizm; | – | tendencje mistyczne; | – | krytyka cywilizacji, karykatura, groteska, brutalny kontrast; | – | styl ekstatyczny, dynamiczny, ekspresywny; | – | halucynacje, wizje, rozszczepienie osobowości; |
w sztuce: – | deformacja kształtów; | – | ekspresja i subiektywizm; | – | jaskrawe, ostre, kontrastowe barwy; | – | wyrazista linia. |

| 
| Edward Munch, Krzyk | Edward Munch, Rozpacz |
powrót do początku strony |